Bảo hiểm hàng hoá xuất khẩu: điều kiện A, B, C, ai mua theo Incoterms, mua bao nhiêu

Bảo hiểm hàng hoá xuất khẩu bồi thường cho tổn thất, hư hỏng của hàng trong quá trình vận chuyển theo điều kiện đã mua. Bộ điều kiện dùng phổ biến trên thế giới là Institute Cargo Clauses với ba mức A, B, C: A rộng nhất, che mọi rủi ro trừ các loại trừ ghi trong điều kiện; B và C chỉ che các rủi ro được liệt kê, C hẹp nhất. Ai mua bảo hiểm phụ thuộc điều kiện giao hàng: với CIF và CIP theo Incoterms 2020, người bán phải mua; với FOB, CFR, người mua tự lo.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ bỏ qua bảo hiểm vì nghĩ hãng tàu sẽ đền. Thực tế trách nhiệm của người chuyên chở có giới hạn, thường thấp hơn nhiều giá trị hàng, và có nhiều trường hợp họ được miễn. Bài này giải thích khi nào bạn cần mua, mua điều kiện nào, cho bao nhiêu tiền, và những điều thường không được bồi thường.

Vì sao không thể trông vào bồi thường của hãng tàu

Trách nhiệm của người chuyên chở đường biển được điều chỉnh bởi luật áp dụng và các công ước mà điều kiện vận đơn dẫn chiếu. Những khung này thường giới hạn mức bồi thường tối đa theo mỗi kiện hoặc theo mỗi ký hàng, và cho người chuyên chở được miễn trách nhiệm trong một số trường hợp, ví dụ thiên tai trên biển hay một số lỗi trong điều khiển tàu. Với hàng giá trị trên mỗi ký cao như đồ thủ công, mỹ phẩm, sản phẩm chế biến, mức giới hạn này có thể chỉ bù một phần nhỏ.

Ngoài ra, đòi bồi thường từ hãng tàu đòi hỏi chứng minh tổn thất xảy ra khi hàng trong sự trông coi của họ và do lỗi của họ; quá trình có thể kéo dài, chi phí giám định và theo đuổi không nhỏ. Bảo hiểm hàng hoá thì đi theo hướng khác: bạn được bồi thường theo điều kiện đã mua, rồi công ty bảo hiểm thay bạn đòi người có lỗi.

Còn một lý do ít người biết: tổn thất chung. Khi tàu gặp nạn và thuyền trưởng phải hy sinh một phần hàng hay chịu chi phí bất thường để cứu cả tàu và hàng, mọi chủ hàng trên tàu đều phải góp phần chi phí đó theo tỷ lệ giá trị, kể cả khi hàng của bạn không hề hư hỏng. Không có bảo hiểm, hàng có thể bị giữ ở cảng đến cho tới khi chủ hàng nộp bảo đảm phần đóng góp.

Điều kiện A, B, C khác nhau thế nào

Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý theo Institute Cargo Clauses. Văn bản điều kiện và các loại trừ cụ thể nằm trong hợp đồng bảo hiểm bạn mua; đọc bản đó, không dựa vào bảng tóm tắt.

Chiến tranh và đình công là hai rủi ro bị loại trừ ở cả ba điều kiện, muốn được che phải mua thêm điều khoản riêng. Nhiều người mua và ngân hàng yêu cầu kèm hai điều khoản này.

Ai mua bảo hiểm: đọc theo điều kiện giao hàng

Incoterms không bắt người mua hay người bán phải mua bảo hiểm, trừ hai điều kiện CIF và CIP, nơi người bán có nghĩa vụ mua bảo hiểm cho người mua hưởng. Theo Incoterms 2020, với CIF (thường dùng cho đường biển) người bán phải mua tối thiểu điều kiện C; với CIP (dùng cho mọi phương thức) người bán phải mua tối thiểu điều kiện A. Hai bên có thể thoả thuận mức khác, ghi rõ trong hợp đồng.

Với các điều kiện còn lại, ai chịu rủi ro ở chặng nào thì người đó có lợi ích để mua bảo hiểm cho chặng đó. Ví dụ, bán FOB thì rủi ro chuyển sang người mua khi hàng đã xếp lên tàu; chặng từ xưởng ra cảng và xếp hàng là rủi ro của bạn. Nhiều người bán FOB nghĩ không cần bảo hiểm vì người mua đã lo, nhưng đơn của người mua thường chỉ che từ lúc rủi ro chuyển sang họ.

Với điều kiện người bán giao tại nơi đến (DAP, DPU, DDP), rủi ro nằm ở bạn gần như suốt hành trình, nên bảo hiểm là cần thiết dù Incoterms không bắt buộc. Trước khi chào giá, đặt câu hỏi: hàng hỏng ở chặng nào thì ai mất tiền? Câu trả lời cho biết bạn cần bảo hiểm cho chặng nào.

Một trường hợp hay gây hiểu lầm: người mua đề nghị điều kiện CIF nhưng muốn được che rộng như điều kiện A. Theo Incoterms 2020, mức tối thiểu của CIF chỉ là điều kiện C; nếu người mua muốn rộng hơn, hai bên phải ghi rõ trong hợp đồng, và người bán tính phí bảo hiểm cao hơn vào giá chào. Làm rõ từ lúc báo giá tránh được tranh cãi khi hàng đã đi.

Mua bảo hiểm cho bao nhiêu tiền

Mức thông lệ là 110% giá trị. Theo thông lệ quốc tế và theo Incoterms 2020 cho CIF, CIP, số tiền bảo hiểm tối thiểu là giá trong hợp đồng cộng 10%, tức 110%. Phần 10% thêm vào bù cho chi phí và lợi nhuận dự tính của người mua.

Thư tín dụng có thể đòi khác. Nếu thanh toán bằng thư tín dụng, làm theo số tiền và đồng tiền mà thư yêu cầu; sai một chi tiết có thể khiến bộ chứng từ bị coi là có sai biệt.

Bảo hiểm dưới giá trị. Mua cho số tiền thấp hơn giá trị thật để giảm phí có thể làm số tiền bồi thường bị giảm theo tỷ lệ khi có tổn thất bộ phận.

Đồng tiền bảo hiểm. Nên cùng đồng tiền với hợp đồng mua bán để tránh lệch tỷ giá khi bồi thường.

Cước và thuế có được cộng vào không. Có thể thoả thuận bảo hiểm cả cước, chi phí và thuế nhập khẩu phía người mua nếu họ có lợi ích; khi đó số tiền bảo hiểm cao hơn mức 110% giá hợp đồng. Ghi rõ trong đơn những khoản được tính.

Ví dụ giả định. Hợp đồng CIF giá trị 20.000 đơn vị tiền, số tiền bảo hiểm tối thiểu là 22.000. Phí bảo hiểm bằng số tiền bảo hiểm nhân tỷ lệ phí do công ty bảo hiểm báo theo loại hàng, tuyến, điều kiện; bài không nêu tỷ lệ vì khác nhau theo từng trường hợp.

Những gì thường không được bồi thường

Mỗi đơn bảo hiểm có danh sách loại trừ riêng; những loại trừ dưới đây phổ biến trong các điều kiện hàng hoá, và cũng là nơi chủ hàng nhỏ hay bị từ chối bồi thường:

• Bao bì không đủ chắc so với hành trình, hoặc đóng hàng vào container không đúng cách do chính người được bảo hiểm làm.
• Khuyết tật vốn có của hàng: trái cây tự chín, hàng tự hao hụt trọng lượng thông thường, nấm mốc do hàng ẩm từ trước.
• Chậm trễ: hàng tới muộn làm mất mùa bán thường không được bồi thường, dù việc chậm do rủi ro được che.
• Hành vi cố ý của người được bảo hiểm.
• Rò chảy, hao hụt thông thường trong giới hạn bình thường của loại hàng.
• Hư hỏng do hỏng máy lạnh nếu không mua điều khoản riêng cho hàng lạnh.

Đọc danh sách loại trừ trước khi mua, không phải sau khi có tổn thất. Hai loại trừ đầu là lý do để làm tốt khâu đóng gói, đóng container và ghi chép: ảnh, biên bản, nhiệt độ lõi, là bằng chứng hàng ổn khi giao đi. Khi chưa chắc một rủi ro cụ thể của hàng mình có bị loại trừ không, hỏi công ty bảo hiểm và xin trả lời bằng văn bản.

Mua bảo hiểm: đưa thông tin gì và so báo giá ra sao

Công ty bảo hiểm tính phí và quyết định nhận hay không dựa trên thông tin bạn khai. Khai thiếu hay sai một điểm quan trọng có thể khiến bồi thường bị từ chối sau này. Thông tin thường cần:

• Tên hàng, cách đóng gói (thùng carton, pallet, bao, hàng rời), hàng mới hay đã qua sử dụng.
• Phương thức vận chuyển, cảng hoặc sân bay đi và đến, có chuyển tải không, chặng nội địa ở hai đầu.
• Hàng nguyên container hay hàng lẻ, container thường hay container lạnh.
• Giá trị hàng theo hợp đồng, điều kiện giao hàng, số tiền bảo hiểm và đồng tiền.
• Điều kiện bảo hiểm muốn mua và các điều khoản bổ sung (chiến tranh, đình công, hàng lạnh).
• Lịch sử tổn thất trước đây nếu có.

Khi so các báo giá, đừng chỉ so tỷ lệ phí. Hãy so điều kiện và điều khoản bổ sung, mức khấu trừ (phần tổn thất bạn tự chịu trước khi bảo hiểm trả), giới hạn cho mỗi chuyến, việc có đại lý giám định ở nước đến hay không, và cách bồi thường được trả cho ai, bằng đồng tiền nào. Một tỷ lệ phí thấp đi kèm mức khấu trừ cao và nhiều loại trừ có thể không rẻ hơn khi có chuyện.

Đơn từng chuyến hay đơn bao: chọn theo nhịp xuất hàng

Khi mới xuất vài lô, bạn mua đơn bảo hiểm cho từng chuyến: mỗi lô gửi thông tin cho công ty bảo hiểm trước khi hàng rời kho, nhận giấy chứng nhận hoặc đơn bảo hiểm cho lô đó. Cách này linh hoạt nhưng dễ quên khi bận, và quên một lô là lô đó không có bảo hiểm.

Khi xuất đều, cân nhắc đơn bảo hiểm bao (open cover): một hợp đồng khung với công ty bảo hiểm, thoả thuận trước điều kiện, tỷ lệ phí, giới hạn cho mỗi chuyến; mỗi lô hàng bạn chỉ khai báo theo cách đã thoả thuận. Lợi ích là không bỏ sót lô, điều kiện nhất quán, và thường đàm phán được tốt hơn. Đọc kỹ nghĩa vụ khai báo, vì khai sót hay khai muộn có thể ảnh hưởng quyền được bồi thường.

Dù kiểu nào, bảo hiểm hàng hoá thường che theo nguyên tắc "từ kho tới kho": bắt đầu khi hàng rời kho nơi ghi trong hợp đồng để bắt đầu hành trình, kết thúc khi tới kho cuối cùng hoặc sau một số ngày nhất định kể từ khi dỡ ở cảng đến, tuỳ điều nào tới trước. Kiểm mốc này nếu hàng của người mua có thể nằm ở cảng lâu.

Câu hỏi thường gặp

Bán FOB có cần mua bảo hiểm không?

Theo Incoterms, bán FOB không bắt buộc người bán mua bảo hiểm, và rủi ro chuyển sang người mua khi hàng đã xếp lên tàu. Nhưng chặng từ kho ra cảng tới lúc xếp tàu vẫn là rủi ro của bạn; nếu hàng có giá trị đáng kể, cân nhắc bảo hiểm cho chặng này.

Giấy chứng nhận bảo hiểm và đơn bảo hiểm khác nhau thế nào?

Đơn bảo hiểm là hợp đồng đầy đủ. Giấy chứng nhận bảo hiểm là chứng từ xác nhận một lô hàng được bảo hiểm theo một hợp đồng, thường dùng với đơn bao, có thể chuyển nhượng cho người mua. Thư tín dụng sẽ ghi rõ chấp nhận loại nào.

Tổn thất chung có liên quan gì tới lô hàng nhỏ?

Có. Khi tàu tuyên bố tổn thất chung, mọi chủ hàng trên tàu phải góp phần theo tỷ lệ giá trị, kể cả lô nhỏ không bị hư hỏng. Có bảo hiểm, công ty bảo hiểm thường đứng ra bảo đảm phần góp; không có, chủ hàng tự lo trước khi được nhận hàng.

Hàng đi container ghép có mua bảo hiểm được không?

Được. Hàng lẻ vẫn mua bảo hiểm như hàng nguyên container, khai báo giá trị lô hàng của bạn. Vì hàng lẻ qua nhiều lần bốc xếp, điều kiện A thường đáng cân nhắc hơn điều kiện hẹp.

Ai được nhận tiền bồi thường?

Người có quyền lợi bảo hiểm tại thời điểm tổn thất và đang giữ giấy chứng nhận hoặc đơn bảo hiểm hợp lệ. Với CIF, CIP người bán mua và chuyển giấy chứng nhận cho người mua qua ký hậu, để người mua đòi bồi thường cho tổn thất xảy ra sau khi rủi ro chuyển sang họ.

Có nên mua bảo hiểm qua forwarder không?

Có thể, nếu họ cung cấp đơn của một công ty bảo hiểm được cấp phép và bạn nhận được giấy chứng nhận ghi rõ điều kiện, số tiền, loại trừ. Đọc giấy đó như khi mua trực tiếp; đừng chỉ dựa vào câu "đã mua bảo hiểm" trong email.