Container lạnh (reefer) là container có máy lạnh gắn liền, được thiết kế để giữ hàng ở một nhiệt độ cài đặt trong suốt hành trình, không phải để làm lạnh nhanh hàng còn nóng. Muốn lô trái cây, rau, thủy sản hay hàng đông lạnh tới nơi tốt, hàng phải được làm lạnh tới đúng nhiệt độ trước khi đóng, container phải được cài đúng nhiệt độ, độ thông gió và độ ẩm theo loại hàng, và hàng phải xếp để luồng gió lạnh đi đều qua từng thùng.
Hầu hết sự cố container lạnh không do máy hỏng mà do con người: cài sai một con số, đóng hàng còn ấm, xếp chắn đường gió, để container rút điện quá lâu. Bài này đi qua những việc chủ hàng nhỏ kiểm soát được, từ lúc đặt chỗ tới khi người mua mở cửa container.
Container lạnh hoạt động thế nào
Máy lạnh ở đầu container thổi khí lạnh xuống dưới sàn. Sàn container lạnh có rãnh dạng chữ T, khí lạnh đi dọc các rãnh về phía cửa, rồi đi lên xuyên qua các thùng hàng, quay về máy lạnh ở phía trên. Vì vậy luồng gió phụ thuộc rất nhiều vào cách xếp: nếu sàn bị che kín, hay hàng chất sát trần, gió không lưu thông và sẽ có vùng nóng trong container.
Máy lạnh có công suất đủ để giữ nhiệt độ và bù lượng nhiệt từ bên ngoài, nhưng hạ nhiệt một khối hàng lớn còn ấm thì rất chậm. Hàng trái cây, rau còn sống tiếp tục hô hấp và sinh nhiệt; hàng chưa làm lạnh đủ trước khi đóng sẽ mất nhiều ngày mới về nhiệt độ cài, và trong thời gian đó có thể chín nhanh, mất nước, sinh nấm.
Container lạnh còn có cửa gió tươi để đưa không khí bên ngoài vào, thải bớt khí sinh ra từ hàng còn hô hấp như khí CO2 và etylen. Một số máy có chức năng kiểm soát độ ẩm, một số loại cao hơn có thể kiểm soát thành phần khí (thường gọi là container khí quyển kiểm soát) để làm chậm quá trình chín. Bạn không cần biết kỹ thuật máy, nhưng cần biết các thông số mình phải chỉ định.
Các thông số phải chỉ định khi đặt chỗ
Khi đặt chỗ container lạnh, hãng tàu sẽ hỏi các thông số cài đặt. Bảng dưới liệt kê những thông số thường gặp; con số cụ thể phải lấy theo yêu cầu của người mua, khuyến nghị cho từng loại hàng và kinh nghiệm thực tế, không lấy từ bài viết chung.
| Thông số | Ý nghĩa | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Nhiệt độ cài đặt | Nhiệt độ máy giữ trong suốt hành trình | Nhầm dấu âm dương, nhầm độ C và độ F |
| Thông gió (gió tươi) | Lượng khí bên ngoài đưa vào mỗi giờ, hoặc đóng hẳn | Mở gió cho hàng đông lạnh; đóng gió cho hàng còn hô hấp |
| Độ ẩm (nếu có) | Giữ độ ẩm trong khoảng cài | Bật chế độ giảm ẩm cho hàng cần ẩm cao |
| Khí quyển kiểm soát (nếu dùng) | Tỷ lệ khí oxy, CO2 trong container | Chọn mà không có hướng dẫn cho loại hàng |
| Xử lý lạnh (nếu nước nhập yêu cầu) | Giữ nhiệt độ thấp đủ số ngày để diệt sinh vật gây hại | Không đặt cảm biến đúng quy trình, thiếu biên bản |
Mẹo đơn giản mà cứu nhiều lô hàng: viết thông số một lần, gửi bằng văn bản cho cả bên giao nhận, hãng tàu và người đóng hàng; khi container về bãi, chụp ảnh màn hình hiển thị của máy lạnh để đối chiếu trước khi đóng.
Từ đặt chỗ tới hạ container: trình tự cho hàng tươi
Trình tự dưới đây là khung tham khảo cho một lô trái cây hoặc rau tươi; hàng đông lạnh và thủy sản có yêu cầu riêng về giấy tờ và nhiệt độ.
- Đặt chỗ sớm, chỉ định loại container lạnh và đủ thông số; hỏi hãng thời gian cắm điện tối đa ở cảng trước khi tàu chạy.
- Yêu cầu container đã qua kiểm tra trước chuyến (thường gọi PTI) và được làm lạnh trước tới nhiệt độ cài khi nhận ở bãi, trừ khi hướng dẫn cho loại hàng nói khác.
- Làm lạnh sơ bộ hàng ở kho lạnh hoặc buồng làm lạnh nhanh tới nhiệt độ yêu cầu; đo nhiệt độ lõi sản phẩm trước khi đóng.
- Kiểm container khi nhận: sạch, khô, không mùi, máy chạy và hiển thị đúng nhiệt độ cài, rãnh sàn không bị bít.
- Đóng hàng nhanh, lý tưởng là tại cửa kho lạnh có ống nối kín; tránh để cửa container mở lâu dưới nắng.
- Đặt thiết bị ghi nhiệt độ độc lập vào giữa khối hàng, ghi số seri; đóng cửa, niêm phong, chụp ảnh số niêm phong và màn hình máy.
- Xe kéo có máy phát cấp điện cho container trên đường ra cảng; tới cảng phải được cắm điện ngay.
- Gửi người mua thông số cài đặt, số thiết bị ghi nhiệt độ và ảnh đóng hàng cùng bộ chứng từ.
Mỗi bước là một chỗ nhiệt độ có thể vượt khỏi khoảng an toàn. Những phút container đứng chờ ở cổng cảng, chờ kiểm hoá không cắm điện, là lúc dễ mất kiểm soát nhất; hỏi bên giao nhận cách họ xử lý khi container lạnh bị phân luồng kiểm tra thực tế.
Xếp hàng trong container lạnh cho gió đi đều
Cách xếp quyết định gió lạnh có tới được từng thùng hay không. Những nguyên tắc chung:
- Không che kín sàn: xếp thùng hoặc pallet sát nhau nhưng không phủ thêm tấm lót kín sàn, để gió từ rãnh sàn đi lên được.
- Không chất quá vạch giới hạn chiều cao: bên trong container lạnh thường có vạch đánh dấu chiều cao xếp tối đa; trên vạch đó phải chừa khoảng trống để gió quay về máy.
- Không để khoảng trống lớn ở cuối: khoảng trống gần cửa làm gió đi tắt qua đó thay vì qua hàng; chèn kín bằng vật liệu phù hợp.
- Thùng có lỗ thông gió thẳng hàng: với hàng còn hô hấp, thùng có lỗ thông gió đặt thẳng nhau theo chiều dọc giúp gió đi xuyên khối hàng.
- Hàng đông lạnh xếp khít: hàng đã đông cứng cần gió bao quanh khối hàng hơn là xuyên qua từng thùng; xếp khít thành khối, vẫn chừa sàn và khoảng trên.
- Không xếp chung hàng kỵ nhau: trái cây sinh nhiều etylen có thể làm hàng nhạy etylen chín nhanh hay vàng lá nếu đi chung; hàng có mùi mạnh có thể ám sang hàng khác.
Khi không chắc, hỏi người mua hoặc bên kiểm định hướng dẫn xếp hàng cho loại sản phẩm đó; nhiều người mua có quy cách xếp riêng mà họ muốn nhà cung cấp làm đúng.
Thiết bị ghi nhiệt độ và dữ liệu máy lạnh: bằng chứng khi có tranh chấp
Máy lạnh trên container tự ghi lại nhiệt độ khí cấp, khí hồi và các sự kiện như mất điện, rã đông, báo lỗi. Hãng tàu có thể trích dữ liệu này khi có yêu cầu. Ngoài ra, chủ hàng nên tự đặt một hoặc vài thiết bị ghi nhiệt độ độc lập trong khối hàng, vì nhiệt độ khí ở đầu ra của máy không phải lúc nào cũng phản ánh nhiệt độ thật bên trong thùng hàng.
Khi người mua báo hàng tới bị hỏng, ba loại bằng chứng quyết định ai chịu trách nhiệm: nhiệt độ lõi sản phẩm lúc đóng hàng (do bạn đo và ghi), dữ liệu của máy lạnh suốt hành trình (hãng tàu giữ), và dữ liệu thiết bị độc lập trong hàng (người mua lấy ra khi mở container). Nếu dữ liệu cho thấy máy giữ nhiệt độ đúng mà hàng vẫn hỏng, nguyên nhân thường nằm ở hàng chưa làm lạnh đủ, hàng đã có vấn đề từ trước, hoặc xếp chắn gió.
Vì vậy đừng coi việc đo nhiệt độ lõi và chụp ảnh lúc đóng hàng là thủ tục cho có. Ghi giờ, vị trí đo, số đo, người đo; lưu cùng hồ sơ lô hàng. Nếu có bảo hiểm hàng hoá, đọc kỹ điều kiện về hư hỏng do hỏng máy lạnh, vì nhiều đơn bảo hiểm chỉ nhận khi có điều khoản riêng cho hàng lạnh.
Hàng đông lạnh và thủy sản: khác hàng tươi ở chỗ nào
Hàng đông lạnh như thủy sản cấp đông, thịt, rau quả đông lạnh không còn hô hấp, nên yêu cầu chính là giữ nhiệt độ thấp ổn định và không để rã đông dù chỉ một phần. Cửa gió tươi thường đóng; việc xếp hàng chú trọng để gió lạnh bao quanh khối hàng. Mỗi lần nhiệt độ dao động lên xuống, tinh thể đá trong sản phẩm lớn dần, chất lượng giảm dù bề ngoài vẫn đông cứng, và người mua có kinh nghiệm nhận ra điều đó khi rã đông kiểm tra.
Thủy sản và thực phẩm nguồn gốc động vật thường đi kèm yêu cầu giấy tờ chặt: cơ sở sản xuất phải nằm trong danh sách được nước nhập chấp nhận ở nhiều thị trường, lô hàng cần giấy chứng nhận phù hợp do cơ quan có thẩm quyền cấp, và một số thị trường kiểm tra lô hàng khi tới. Những yêu cầu này không thuộc phần vận chuyển, nhưng nếu giấy tờ chưa xong mà container đã lấy, phí giữ vỏ lạnh và tiền điện chạy máy thường cao hơn container thường.
Với hàng đông lạnh, nhiệt độ lõi sản phẩm lúc đóng càng phải được đo và ghi lại, vì hàng lấy ra từ kho trữ đông rồi đứng chờ ở bến xuất hàng là lúc bề mặt bắt đầu ấm lên. Đóng hàng tại cửa kho có ống nối kín và đóng nhanh từng pallet là cách làm phổ biến ở các kho lạnh làm hàng xuất khẩu.
Những lỗi làm hỏng cả lô và cách phòng
Nhầm dấu hoặc đơn vị nhiệt độ. Một lô hàng tươi cài nhầm thành nhiệt độ âm sẽ bị đông lạnh và hỏng; ngược lại hàng đông lạnh cài nhầm dấu dương sẽ rã đông. Viết rõ cả chữ "dương" hoặc "âm" và đơn vị, đối chiếu trên màn hình máy trước khi đóng.
Đóng hàng còn ấm. Hàng thu hoạch buổi chiều đóng ngay trong đêm mà không qua làm lạnh sơ bộ sẽ khiến container phải mất nhiều ngày để hạ nhiệt. Lên lịch thu hoạch, sơ chế, làm lạnh trước khi đặt giờ lấy container.
Thông gió sai. Đóng gió tươi cho hàng còn hô hấp có thể làm tích tụ khí và làm hàng chín nhanh; mở gió cho hàng đông lạnh làm tốn công suất và có thể làm hàng bị khô bề mặt.
Rút điện quá lâu. Container chờ ở cổng, chờ kiểm hoá, chờ xếp tàu mà không có điện là lúc nhiệt độ tăng nhanh nhất dưới nắng. Hỏi rõ ai chịu trách nhiệm cắm điện ở từng chặng.
Xếp chắn gió. Phủ kín sàn, chất quá vạch, để trống lớn gần cửa là những lỗi xếp hàng phổ biến nhất.
Câu hỏi thường gặp
Container lạnh có làm đông lạnh hàng tươi được không?
Về kỹ thuật, máy có thể hạ nhiệt rất thấp, nhưng nó được thiết kế để giữ nhiệt độ, không để làm đông nhanh một khối hàng lớn. Hàng cần đông lạnh phải được cấp đông ở nhà máy hoặc kho cấp đông trước khi đóng; đóng hàng chưa đông vào container sẽ cho chất lượng kém.
Nên cài nhiệt độ bao nhiêu cho từng loại trái cây?
Mỗi loại và từng giống có khoảng nhiệt độ phù hợp riêng, có loại nhạy với lạnh, có loại cần rất lạnh. Bài viết không đưa con số chung vì dễ áp sai; hãy theo yêu cầu của người mua, khuyến nghị kỹ thuật cho loại hàng đó và kinh nghiệm các lô thử.
PTI là gì?
PTI là kiểm tra trước chuyến do hãng hoặc bãi làm với container lạnh, để chắc máy lạnh hoạt động đúng, không rò, cảm biến chính xác. Chủ hàng nên yêu cầu container đã qua PTI và tự kiểm lại nhiệt độ hiển thị khi nhận container.
Có cần thiết bị ghi nhiệt độ riêng khi máy lạnh đã tự ghi không?
Nên có. Dữ liệu máy cho biết nhiệt độ khí cấp và khí hồi, còn thiết bị đặt trong khối hàng cho biết nhiệt độ gần sản phẩm hơn. Khi có tranh chấp, hai nguồn độc lập giúp xác định nguyên nhân nhanh hơn, và nhiều người mua yêu cầu sẵn.
Xử lý lạnh trong quá trình vận chuyển là gì?
Một số nước nhập yêu cầu một số loại trái cây phải được giữ ở nhiệt độ thấp liên tục đủ số ngày trong quá trình vận chuyển để diệt sinh vật gây hại. Quy trình có yêu cầu về cảm biến, ghi nhận và giấy tờ; kiểm yêu cầu cụ thể với cơ quan kiểm dịch và người mua.
Container lạnh có thể đi hàng lẻ không?
Rất hạn chế, vì mỗi loại hàng cần thông số riêng và việc mở container ở kho gom làm mất nhiệt. Hàng tươi lô nhỏ thường cân nhắc đi hàng không, hoặc tìm chủ hàng cùng loại sản phẩm, cùng thông số để chia một container qua bên giao nhận có kinh nghiệm.