FSC là hệ thống chứng nhận của Hội đồng Quản lý Rừng (Forest Stewardship Council), xác nhận gỗ và lâm sản đến từ rừng được quản lý có trách nhiệm về môi trường, xã hội và kinh tế. Có hai loại chứng nhận chính: chứng nhận quản lý rừng (FM) cấp cho chủ rừng, và chứng nhận chuỗi hành trình (CoC) cấp cho mọi khâu chế biến, buôn bán phía sau. Xưởng đồ gỗ, mây tre có khung gỗ, bao bì giấy muốn bán hàng mang tuyên bố FSC thì xưởng đó phải có CoC, dù đã mua nguyên liệu có chứng nhận.
Điều người mới hay nhầm: mua gỗ FSC chưa đủ để ghi "FSC" lên sản phẩm của mình. Chuỗi chứng nhận phải liền mạch từ rừng đến tay người mua cuối cùng; một mắt xích không có CoC là chuỗi đứt, tuyên bố FSC không còn giá trị kể từ mắt xích đó.
Vì sao người mua đồ gỗ đòi FSC
Người mua đồ gỗ, đồ trang trí, giấy và bao bì ở châu Âu, Mỹ, Úc chịu sức ép từ hai phía. Phía pháp luật, nhiều thị trường cấm đưa gỗ khai thác bất hợp pháp vào thị trường và buộc doanh nghiệp đưa hàng vào phải thẩm định nguồn gốc. Phía người tiêu dùng và nhà bán lẻ, nhiều chuỗi cam kết công khai về nguồn gỗ có trách nhiệm. FSC là một trong những bằng chứng dễ được chấp nhận nhất để đáp cả hai phía.
Cần phân biệt rõ: FSC là chứng nhận tự nguyện, không phải giấy phép của nhà nước. Nó không thay cho hồ sơ gỗ hợp pháp theo luật Việt Nam (hồ sơ lâm sản, hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp) và cũng không tự động thoả mãn mọi quy định của nước nhập. Nhưng trong thực tế, hồ sơ CoC tốt giúp việc thẩm định của người mua nhanh hơn nhiều.
Ngoài FSC còn có PEFC, một hệ thống chứng nhận rừng khác cũng phổ biến ở châu Âu. Một số người mua chấp nhận cả hai, một số chỉ nhận FSC. Hỏi người mua trước khi chọn. Phần dưới viết theo FSC vì đây là chuẩn hay gặp nhất với hàng Việt Nam.
Các loại tuyên bố FSC và ý nghĩa
Khi bán hàng có chứng nhận, xưởng phải ghi đúng loại tuyên bố trên hoá đơn và chứng từ giao hàng. Các loại tuyên bố hay gặp:
| Tuyên bố | Ý nghĩa | Lưu ý |
|---|---|---|
| FSC 100% | Toàn bộ nguyên liệu từ rừng có chứng nhận FSC | Khó đạt với hàng phối nhiều loại gỗ |
| FSC Mix | Pha trộn nguyên liệu FSC, nguyên liệu tái chế và gỗ có kiểm soát theo quy tắc tính toán của FSC | Loại phổ biến nhất với đồ gỗ, giấy |
| FSC Recycled | Nguyên liệu tái chế | Hay gặp ở giấy, bìa carton |
| FSC Controlled Wood | Gỗ có kiểm soát: không có chứng nhận FSC nhưng đã được đánh giá loại trừ các nguồn không chấp nhận được | Không được dùng nhãn FSC trên sản phẩm, chỉ dùng để pha vào FSC Mix |
Tuyên bố trên hoá đơn là bằng chứng chính để người mua tiếp tục chuỗi. Viết sai loại, quên ghi mã chứng nhận, hay ghi tuyên bố cho sản phẩm không thuộc phạm vi là lỗi hay bị phát hiện khi đánh giá. Nhãn FSC trên sản phẩm và bao bì còn phải được duyệt theo quy định về nhãn hiệu của FSC, không được tự in.
Các bước làm chứng nhận chuỗi hành trình
Với một xưởng nhỏ làm đồ gỗ hoặc đồ mây tre có khung gỗ, trình tự thường như sau:
- Xác định phạm vi: sản phẩm nào, nguyên liệu nào, địa điểm nào sẽ nằm trong chứng nhận; có thuê gia công ngoài công đoạn nào không.
- Chọn hệ thống kiểm soát: chuyển tiếp (giữ nguyên tuyên bố của lô đầu vào, hợp với xưởng tách lô rõ), tỷ lệ phần trăm hoặc tín chỉ (tính theo khối lượng đầu vào trong một kỳ, hợp với xưởng trộn nhiều nguồn).
- Lập quy trình: mua nguyên liệu và kiểm tra chứng nhận của nhà cung cấp, tiếp nhận, tách lô và đánh dấu, sản xuất, tính toán tuyên bố, bán hàng và ghi hoá đơn, dùng nhãn, xử lý hàng không phù hợp.
- Cử người phụ trách, đào tạo người mua hàng, thủ kho, kế toán về cách nhận diện và ghi tuyên bố.
- Đưa các yêu cầu cốt lõi về lao động của FSC vào chính sách: FSC đòi cả xưởng CoC cam kết về lao động trẻ em, lao động cưỡng bức, phân biệt đối xử, quyền tự do hiệp hội.
- Chọn tổ chức chứng nhận được công nhận cho FSC, nộp hồ sơ, đánh giá tại xưởng, khắc phục, nhận chứng nhận.
- Duy trì: đánh giá giám sát định kỳ, lưu hồ sơ mua – bán – sản xuất, báo cáo khối lượng khi được yêu cầu.
Xưởng rất nhỏ có thể tìm hiểu hình thức chứng nhận nhóm, khi nhiều xưởng cùng một tổ chức quản lý chung để chia chi phí. Điều kiện tham gia nhóm do FSC quy định, bạn kiểm tài liệu hiện hành.
Chọn hệ thống kiểm soát: chuyển tiếp, phần trăm hay tín chỉ
Hệ thống kiểm soát quyết định cách xưởng tính tuyên bố cho thành phẩm. Chọn sai thì hoặc mất tuyên bố oan, hoặc ghi tuyên bố không có căn cứ:
| Hệ thống | Cách tính | Hợp với xưởng nào | Điểm cần giữ |
|---|---|---|---|
| Chuyển tiếp (transfer) | Thành phẩm mang tuyên bố của nguyên liệu đầu vào; trộn nhiều loại thì lấy tuyên bố thấp nhất | Xưởng làm theo đơn, tách lô rõ từ đầu đến cuối | Không để lô có chứng nhận lẫn với lô khác |
| Phần trăm (percentage) | Tính tỷ lệ nguyên liệu FSC trong một kỳ hoặc một mẻ, ghi tỷ lệ trên tuyên bố FSC Mix | Xưởng trộn nhiều nguồn gỗ trong cùng dây chuyền | Tỷ lệ phải đạt ngưỡng tối thiểu nếu muốn dùng nhãn trên sản phẩm |
| Tín chỉ (credit) | Khối lượng nguyên liệu FSC mua vào tạo tín chỉ, bán ra tuyên bố FSC Mix trừ dần vào tín chỉ | Xưởng sản xuất liên tục, khó tách lô | Sổ tín chỉ phải cập nhật, không bán vượt số tín chỉ đang có |
Với xưởng nhỏ làm hàng theo đơn của vài khách, hệ thống chuyển tiếp thường đơn giản nhất: nhập lô gỗ có chứng nhận cho đúng đơn, sản xuất riêng, xuất kèm tuyên bố. Khi số đơn và số nguồn gỗ tăng, hệ thống phần trăm hoặc tín chỉ giúp linh hoạt hơn nhưng đòi kế toán chặt hơn. Quy tắc chi tiết, kể cả hệ số quy đổi và ngưỡng dùng nhãn, bạn đọc trong tiêu chuẩn CoC hiện hành của FSC.
Những chỗ xưởng nhỏ hay hỏng
Không kiểm chứng nhận của nhà cung cấp. Chỉ tin lời người bán gỗ hoặc bản chụp giấy cũ. Mã chứng nhận phải được tra trên cơ sở dữ liệu công khai của FSC xem còn hiệu lực và có đúng loại sản phẩm hay không.
Trộn lô trong kho. Gỗ có chứng nhận và gỗ không chứng nhận xếp chung, không đánh dấu. Khi người đánh giá hỏi lô thành phẩm này dùng gỗ nào, xưởng không trả lời được.
Tính bán vượt khối lượng mua vào. Tổng khối lượng bán ra mang tuyên bố FSC phải khớp được với khối lượng nguyên liệu có chứng nhận đã mua, theo hệ số quy đổi hợp lý. Bán nhiều hơn mua là dấu hiệu gian lận và FSC có kiểm đối chiếu giao dịch.
Thuê ngoài không khai. Đưa gỗ ra xưởng khác xẻ, sấy, sơn mà không có thoả thuận gia công và không đưa vào phạm vi chứng nhận.
Đào tạo một người rồi để người đó nghỉ. Cả hệ thống nằm trong đầu một nhân viên; người đó nghỉ việc là hồ sơ đứt quãng, hoá đơn ghi sai, đến kỳ giám sát mới phát hiện. Luôn có ít nhất hai người nắm được quy trình.
Dùng nhãn tuỳ tiện. In logo FSC lên catalogue, website, thùng hàng mà chưa được duyệt, hoặc dùng cho sản phẩm không có chứng nhận.
FSC và quy định chống phá rừng của EU
Quy định của EU về sản phẩm không gây mất rừng (thường gọi EUDR) đòi doanh nghiệp đưa một số mặt hàng vào EU phải chứng minh sản phẩm không đến từ đất bị phá rừng sau một mốc thời gian và được sản xuất hợp pháp tại nước xuất xứ. Nhóm hàng chịu quy định gồm gỗ, cà phê, ca cao, cao su, đậu nành, dầu cọ, gia súc và nhiều sản phẩm làm từ chúng. Hạn áp dụng đã được EU lùi hơn một lần; bạn kiểm mốc hiện hành trên trang chính thức của EU trước khi lập kế hoạch.
Điểm cần hiểu: EUDR đòi thông tin định vị của mảnh đất nơi nguyên liệu được sản xuất, và một bản khai thẩm định của doanh nghiệp đưa hàng vào EU. Chứng nhận FSC không tự động được coi là thoả mãn EUDR; nó là một nguồn thông tin hữu ích cho việc thẩm định, nhưng người mua vẫn cần dữ liệu định vị và hồ sơ hợp pháp. Với xưởng đồ gỗ Việt Nam, điều này có nghĩa là phải biết gỗ đến từ lô rừng trồng nào, của ai, có giấy tờ gì, và giữ được thông tin đó theo từng lô.
Ví dụ giả định: một xưởng ghế gỗ keo ở Gia Lai bán cho nhà nhập khẩu ở Hà Lan. Xưởng đã có CoC và mua gỗ keo từ một nhóm hộ trồng rừng có chứng nhận FM nhóm. Khi khách hỏi dữ liệu định vị theo EUDR, xưởng xin được tọa độ các lô rừng từ đơn vị quản lý nhóm và gắn vào hồ sơ mua theo từng chuyến gỗ. Nhờ chuỗi đã liền mạch từ trước, phần bổ sung chỉ mất vài tuần thay vì làm lại từ đầu.
Danh sách việc cần làm trong năm đầu
Để không bị động khi khách hỏi, một xưởng nhỏ có thể đặt mục tiêu theo danh sách sau:
- Hỏi người mua chính: họ cần FSC, PEFC hay chỉ cần hồ sơ gỗ hợp pháp; loại tuyên bố nào.
- Lập danh sách nhà cung cấp gỗ, kiểm chứng nhận của từng nơi, bỏ những nơi không chứng minh được nguồn.
- Sắp lại kho để tách được lô có chứng nhận và không chứng nhận.
- Thống nhất cách đánh mã lô từ khi nhập gỗ đến khi đóng thùng thành phẩm.
- Giữ hồ sơ hợp pháp của gỗ theo luật Việt Nam, kèm thông tin vùng trồng, chủ rừng.
- Dự toán chi phí chứng nhận và duy trì (phí đánh giá, phí thường niên, đào tạo) bằng cách xin báo giá; không chọn tổ chức chỉ vì rẻ.
- Đào tạo kế toán ghi đúng tuyên bố trên hoá đơn, vì đây là chỗ sai nhiều nhất.
Làm xong danh sách này, kể cả khi chưa xin chứng nhận ngay, xưởng đã có nền cho FSC, cho hồ sơ gỗ hợp pháp và cho các câu hỏi về truy xuất mà người mua châu Âu sẽ còn hỏi nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Mua gỗ FSC rồi có được ghi FSC lên sản phẩm không?
Không. Bạn cần chứng nhận chuỗi hành trình của chính xưởng mình thì mới được bán sản phẩm kèm tuyên bố FSC và dùng nhãn FSC. Không có CoC, sản phẩm của bạn chỉ được coi là hàng không chứng nhận dù nguyên liệu có chứng nhận.
Xưởng thương mại không sản xuất có cần CoC không?
Có, nếu công ty thương mại đứng tên bán hàng và ghi tuyên bố FSC trên hoá đơn. Mỗi đơn vị sở hữu pháp lý hàng hoá trong chuỗi đều phải có chứng nhận, trừ một số trường hợp ngoại lệ theo quy định của FSC.
Đồ mây tre có cần FSC không?
Mây, tre, lục bình là lâm sản ngoài gỗ; một số người mua vẫn đòi chứng nhận nếu sản phẩm có khung gỗ hoặc nguyên liệu nằm trong phạm vi FSC. Nhiều trường hợp người mua chỉ cần hồ sơ nguồn gốc. Hỏi kỹ yêu cầu từng thành phần của sản phẩm.
Chứng nhận FSC có hiệu lực bao lâu?
Chứng nhận CoC thường có chu kỳ nhiều năm với đánh giá giám sát định kỳ ở giữa. Bị đình chỉ trong kỳ thì mọi tuyên bố từ thời điểm đình chỉ không còn giá trị. Kiểm tình trạng của mình và nhà cung cấp trên cơ sở dữ liệu công khai thường xuyên.
Gỗ rừng trồng trong nước có làm FSC được không?
Được, nếu chủ rừng hoặc nhóm hộ có chứng nhận quản lý rừng FSC. Ở Việt Nam đã có các nhóm hộ trồng keo, bạch đàn tham gia chứng nhận nhóm. Gỗ rừng trồng có chứng nhận là nguồn quan trọng cho xưởng đồ gỗ xuất khẩu.
Có FSC rồi thì có cần lo EUDR không?
Vẫn cần. EUDR có yêu cầu riêng về dữ liệu định vị và thẩm định do doanh nghiệp đưa hàng vào EU thực hiện. FSC giúp có sẵn nhiều thông tin, nhưng không tự động thay thế yêu cầu của EUDR. Theo dõi hướng dẫn chính thức và hỏi người mua.