Hàng xuất khẩu đi đường biển cần bao bì chịu được ba thứ cùng lúc: độ ẩm và nước đọng trong côngtenơ khi nhiệt độ lên xuống, lực nén khi thùng xếp chồng nhiều lớp trong thời gian dài, và va đập, rung lắc khi bốc dỡ, khi tàu chòng chành. Cách làm là đưa hàng vào thùng ở độ ẩm đủ thấp, chọn thùng có sức chịu nén dư so với tải thật, dùng chất hút ẩm và lót chống ẩm khi cần, và chèn kín không để khoảng trống.
Người mới xuất khẩu thường đóng gói như gửi hàng trong nước, rồi nhận ảnh người mua gửi về: thùng bẹp ở lớp dưới, cà phê mốc, giỏ mây lấm tấm đốm, nhãn bong. Phần lớn những ca này có nguyên nhân hiểu được và phòng được. Bài này giải thích cơ chế và cách làm cho lô đầu tiên, không đi vào cước hay chọn hãng tàu.
Mưa côngtenơ: vì sao hàng khô lúc đóng lại ướt khi tới nơi
Côngtenơ là một hộp thép kín. Ban ngày dưới nắng, không khí bên trong nóng lên và mang theo hơi nước, lấy từ chính hàng hoá, pallet gỗ, thùng carton. Ban đêm hoặc khi tàu đi vào vùng lạnh hơn, vách và trần thép nguội nhanh, hơi nước ngưng thành giọt trên trần rồi nhỏ xuống hàng. Người trong nghề gọi hiện tượng này là mưa côngtenơ.
Nguồn nước chính thường không phải không khí ban đầu mà là hàng và vật liệu đóng gói có tính hút ẩm: cà phê nhân, gạo, hạt điều, tiêu, đồ mây tre, cói, đồ gỗ, giấy, carton, pallet gỗ chưa khô. Một côngtenơ đầy hàng loại này mang theo một lượng nước đáng kể, và khi nhiệt độ dao động ngày đêm suốt nhiều tuần, lượng nước đó di chuyển liên tục.
Tuyến từ Việt Nam đi châu Âu hay Bắc Mỹ qua nhiều vùng khí hậu, có đoạn nóng ẩm, có đoạn lạnh, nên rủi ro cao hơn tuyến ngắn trong châu Á. Hàng nằm chờ ở bãi cảng dưới nắng trước khi xếp tàu cũng làm tăng chênh lệch nhiệt độ. Vì vậy chống ẩm phải bắt đầu từ độ ẩm của hàng lúc đóng, không chỉ dựa vào gói hút ẩm.
Dấu hiệu mưa côngtenơ ở cảng đến khá dễ nhận: vệt nước loang từ trên nóc thùng xuống, carton lớp trên cùng mềm và ố, trong khi lớp giữa còn khô; nhãn giấy bong ở mặt hướng lên trần. Mô tả này giúp người mua và bên giám định phân biệt với hàng bị ngấm nước do côngtenơ thủng.
Chống ẩm từ gốc: độ ẩm hàng, pallet và côngtenơ
Đo độ ẩm hàng trước khi đóng. Nông sản khô như cà phê, tiêu, điều, gạo có ngưỡng độ ẩm an toàn theo hợp đồng hoặc tiêu chuẩn thương mại. Hàng mây tre, cói, gỗ cũng nên được sấy và đo bằng máy đo độ ẩm gỗ. Hàng vừa sấy còn ấm cần để nguội trong kho khô trước khi đóng thùng kín, để hơi nước không đọng ngay trong túi.
Pallet và gỗ chèn phải khô. Pallet gỗ tươi vừa đóng hoặc để ngoài mưa mang rất nhiều nước vào côngtenơ. Dùng pallet đã xử lý nhiệt và để trong kho khô; với hàng nhạy ẩm, cân nhắc pallet nhựa.
Kiểm côngtenơ rỗng. Trước khi đóng, nhìn từ bên trong khi đóng cửa: có tia sáng lọt qua lỗ thủng không, sàn có ướt, có mùi lạ không, cao su cửa còn kín không. Côngtenơ có lỗ hở hay sàn ẩm nên yêu cầu đổi.
Đóng hàng lúc khô ráo. Đóng hàng dưới mưa, cửa kho mở hứng gió ẩm, thùng carton đặt trên nền ướt trước khi đưa lên đều đưa thêm nước vào. Chọn chỗ đóng hàng có mái, đặt thùng trên pallet chứ không trên nền.
Hút ẩm và lót: dùng thế nào cho có tác dụng
Gói hút ẩm treo trong côngtenơ (thường dùng canxi clorua, hút lượng nước lớn) và gói nhỏ đặt trong thùng (silica gel, đất sét hoạt tính) có vai trò khác nhau:
- Thanh hút ẩm cỡ lớn treo dọc vách hoặc trên các móc trần côngtenơ, hút hơi ẩm trong không gian chung. Số lượng phụ thuộc loại hàng, độ dài hành trình; nhà cung cấp thường có bảng gợi ý, và bạn nên điều chỉnh theo kinh nghiệm các lô trước.
- Gói nhỏ trong thùng bảo vệ vùng không khí quanh sản phẩm trong bao bì kín. Với thực phẩm, chọn loại an toàn cho tiếp xúc và đặt ngoài túi đựng thực phẩm nếu không có chứng nhận tiếp xúc trực tiếp.
- Giấy kraft hoặc tấm lót trần phủ trên lớp hàng trên cùng và dọc vách để nước ngưng nhỏ xuống không chạm thẳng hàng. Cách này rẻ và hữu ích với bao tải nông sản.
- Túi lót côngtenơ dùng cho hàng rời như hạt, cần quy trình riêng, hỏi người mua.
- Không thay được việc làm khô hàng: gói hút ẩm có sức chứa giới hạn; hàng ẩm sẵn sẽ làm chúng no nước sau vài ngày.
Hàng có hàm lượng nước cao hoặc cần thông gió (một số nông sản tươi) không dùng cách trên mà đi côngtenơ thông gió hoặc côngtenơ lạnh, với quy trình riêng thuộc phần vận chuyển.
Thùng carton chịu lực: tính theo tải thật, không theo cảm giác
Thùng ở lớp dưới cùng của một chồng trong côngtenơ chịu khối lượng của mọi lớp bên trên suốt nhiều tuần, cộng thêm lực rung khi tàu chạy. Sức chịu nén của carton giảm khi độ ẩm tăng và khi thời gian chịu tải kéo dài, nên thùng đứng vững trong kho khô vài ngày có thể sụp sau ba tuần trên biển.
Cách người trong nghề tính: lấy khối lượng các lớp đè lên thùng dưới cùng, nhân với một hệ số an toàn để bù độ ẩm, thời gian và rung, rồi so với sức chịu nén của thùng đo bằng phép thử nén thùng. Hệ số an toàn với hàng đi biển thường được chọn khá cao. Ví dụ giả định: một chồng 8 lớp, mỗi thùng 12 kg, thùng dưới cùng chịu khoảng 84 kg từ bảy lớp trên; nếu dùng hệ số 4, thùng cần sức chịu nén đo được trên 330 kg lực. Con số hệ số cụ thể nên lấy theo tư vấn của xưởng carton và kinh nghiệm hàng của bạn.
Những yếu tố quyết định sức chịu nén: số lớp sóng (3 lớp, 5 lớp, 7 lớp), loại sóng, định lượng giấy mặt, và chất lượng giấy (giấy tái chế nhiều lần yếu hơn). Hàng bên trong cũng góp phần: chai lọ cứng đỡ được tải, hàng mềm như túi bột, giỏ mây thì không, nên thùng phải tự chịu hết.
Cách xếp ảnh hưởng không kém. Xếp thẳng cột, góc thùng chồng đúng lên góc thùng dưới, giữ được phần lớn sức chịu nén. Xếp so le kiểu xây gạch làm chắc chồng nhưng làm giảm đáng kể sức chịu nén, và thùng thò ra khỏi mép pallet cũng yếu đi rõ rệt.
Bao bì bên trong cho hàng dễ vỡ: gốm, thuỷ tinh, sơn mài
Với hàng dễ vỡ, thùng ngoài chỉ là lớp thứ nhất. Thứ quyết định là món hàng có bị chạm vào nhau hay chạm vào vách thùng khi rơi, khi rung hay không. Nguyên tắc chung: mỗi món có chỗ riêng, cách vách thùng một khoảng đệm, và không có khoảng trống để xê dịch.
Cách làm phổ biến với gốm, bát đĩa, bình: vách ngăn carton chia ô cho từng món, mỗi món bọc giấy hoặc màng xốp hơi, đáy và nắp thùng có tấm đệm. Với bình lớn, chân đèn, tượng: khuôn xốp hoặc khuôn bột giấy định hình theo món, hoặc thùng trong thùng, tức một thùng nhỏ đựng món hàng được treo giữa thùng lớn bằng lớp đệm. Đồ sơn mài cần thêm lớp giấy mềm không dính để bề mặt không bị trầy và không ăn mực của bao bì.
Xốp hạt rời đổ vào thùng tiện nhưng dễ lún sau nhiều ngày rung, để món nặng chìm xuống đáy chạm vách. Nhiều nhà nhập khẩu châu Âu còn không muốn nhận vật liệu đệm khó tái chế, nên hỏi trước khi dùng. Giấy nhàu, bột giấy định hình, carton tổ ong là những lựa chọn dễ được chấp nhận hơn.
Một phép thử đơn giản trước khi gửi mẫu: đóng thùng như hàng thật, lắc mạnh, nếu nghe tiếng hàng xê dịch là còn khoảng trống; thả rơi ở độ cao thấp trên các góc, cạnh và mặt rồi mở kiểm. Phép thử này không thay thử nghiệm chuẩn, nhưng loại được thiết kế yếu rõ ràng.
Chèn lót và cố định hàng trong côngtenơ
Hàng xê dịch trong côngtenơ là nguyên nhân chính của đổ vỡ. Trình tự cơ bản:
- Lập sơ đồ xếp trước khi đóng: hàng nặng ở dưới và ở giữa, trọng tâm côngtenơ gần giữa theo chiều dài, không dồn về một đầu.
- Xếp sát vách và sát nhau, giảm khoảng trống tối đa.
- Khoảng trống còn lại giữa các khối hàng hoặc ở cuối côngtenơ chèn bằng túi khí chuyên dụng, tấm carton tổ ong, khung gỗ đã xử lý.
- Với pallet, quấn màng co và đai chặt hàng vào pallet trước khi đưa vào côngtenơ.
- Hàng cồng kềnh, máy móc, kiện gỗ: chằng buộc vào các vòng chằng của côngtenơ bằng đai hoặc dây đạt tải.
- Lớp trong cùng sát cửa phải được chặn để không đổ ra khi mở cửa ở cảng đến.
- Chụp ảnh từng giai đoạn đóng hàng, cả lúc niêm phong, để dùng khi có tranh chấp.
Có các bộ quy tắc thực hành quốc tế về đóng hàng vào đơn vị vận chuyển, do các tổ chức hàng hải và lao động quốc tế xây dựng, mô tả chi tiết cách xếp và chằng buộc. Doanh nghiệp nhỏ không cần đọc hết, nhưng nên yêu cầu bên đóng hàng làm theo.
Thử bao bì trước lô thật và ghi chép sau mỗi lô
Thử nghiệm vận chuyển mô phỏng. Các phòng thử nghiệm bao bì có thể thử rơi, rung, nén theo các bộ quy trình quốc tế như của ISTA. Với hàng dễ vỡ như gốm, thuỷ tinh, đồ sơn mài, một lần thử trước lô đầu thường rẻ hơn một lô bị vỡ.
Gửi lô mẫu nhỏ. Nếu chưa thử ở phòng thử nghiệm, có thể gửi một vài thùng theo lô hàng của người khác hoặc qua chuyển phát, nhờ người mua mở và chụp ảnh từng lớp.
Đặt nhiệt ẩm kế ghi dữ liệu. Một thiết bị nhỏ ghi nhiệt độ và độ ẩm theo giờ đặt trong côngtenơ cho thấy hành trình thật của hàng. Dữ liệu này giúp chọn lượng hút ẩm cho các lô sau và làm bằng chứng khi có khiếu nại.
Nhật ký mỗi lô. Ghi lại độ ẩm hàng lúc đóng, loại và số lượng hút ẩm, loại thùng, cách xếp, tình trạng khi tới nơi. Sau ba, bốn lô, bạn có quy chuẩn đóng gói riêng cho mặt hàng của mình, thứ quý hơn mọi lời khuyên chung.
Câu hỏi thường gặp
Gói hút ẩm có đủ để chống mốc cho hàng mây tre không?
Không đủ nếu hàng chưa khô. Gói hút ẩm có sức chứa giới hạn; hàng mây tre, cói còn ẩm sẽ làm chúng no nước nhanh. Phải sấy, đo độ ẩm và để nguội trước khi đóng, rồi mới dùng hút ẩm và lót trần để giảm nước ngưng trong hành trình.
Thùng 5 lớp có chắc hơn thùng 3 lớp không?
Thường chắc hơn về sức chịu nén và chống va đập, nhưng còn tuỳ định lượng giấy, loại sóng và chất lượng giấy. Thùng 3 lớp giấy tốt có thể hơn thùng 5 lớp giấy kém. Nên yêu cầu xưởng carton cho kết quả thử nén thùng và chọn theo tải thật.
Có nên quấn màng co từng thùng để chống ẩm không?
Quấn kín từng thùng có thể nhốt hơi ẩm bên trong khi nhiệt độ thay đổi, gây đọng nước ngay trong màng. Màng co thường dùng để giữ hàng trên pallet. Với hàng nhạy ẩm, hỏi người có kinh nghiệm về mặt hàng đó trước khi bọc kín.
Ai chịu thiệt khi hàng mốc vì mưa côngtenơ?
Tuỳ điều kiện giao hàng, hợp đồng và bảo hiểm. Nhiều đơn bảo hiểm hàng hoá loại trừ tổn thất do bao bì không phù hợp hoặc do tính chất vốn có của hàng. Nhật ký độ ẩm lúc đóng, ảnh đóng hàng và dữ liệu nhiệt ẩm kế là bằng chứng quan trọng.
Có cần côngtenơ thông gió cho cà phê nhân không?
Một số tuyến và người mua chọn côngtenơ thông gió hoặc lót đặc biệt cho cà phê nhân, số khác dùng côngtenơ khô với lót và hút ẩm. Quyết định tuỳ độ ẩm hàng, tuyến đi và yêu cầu hợp đồng, nên trao đổi với người mua và đơn vị vận chuyển.
Xếp thùng so le có chắc hơn không?
Xếp so le làm khối hàng liền và ít đổ, nhưng làm giảm sức chịu nén của thùng vì góc thùng trên không đè đúng góc thùng dưới. Với hàng xếp chồng cao đi biển dài ngày, xếp thẳng cột kết hợp quấn màng co, đai giữ thường an toàn hơn.