EVFTA (Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Liên minh châu Âu) có hiệu lực từ ngày 1/8/2020, giúp hàng Việt Nam đạt quy tắc xuất xứ được giảm hoặc xoá thuế nhập khẩu khi vào EU, phần lớn dòng thuế ngay khi hiệp định có hiệu lực và phần còn lại theo lộ trình. Với doanh nghiệp nhỏ, lợi ích trực tiếp là người mua châu Âu nộp ít thuế hơn, nên hàng của bạn có lợi thế giá so với hàng từ nước không có hiệp định.
Nhưng EVFTA không hạ một tiêu chuẩn nào về an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, hoá chất trong sản phẩm hay nhãn mác. Hàng không đạt những yêu cầu đó vẫn bị chặn, dù thuế bằng 0. Bài này giải thích hiệp định gồm những gì, ưu đãi thuế vận hành ra sao, những gì không thay đổi, và các bước kiểm tra một mặt hàng trước khi chào sang EU.
EVFTA gồm những gì, và phần nào liên quan tới người bán hàng
EVFTA được ký tại Hà Nội ngày 30/6/2019, là hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, không chỉ có thuế. Hiệp định có các chương về thương mại hàng hoá, quy tắc xuất xứ, hải quan và thuận lợi hoá thương mại, biện pháp vệ sinh dịch tễ, rào cản kỹ thuật, dịch vụ, mua sắm công, sở hữu trí tuệ (trong đó có bảo hộ chỉ dẫn địa lý), phát triển bền vững với cam kết về lao động và môi trường. Phần bảo hộ đầu tư được tách thành một hiệp định riêng.
Với doanh nghiệp nhỏ bán hàng hoá, ba phần gắn trực tiếp nhất là: biểu cam kết thuế của EU dành cho hàng Việt Nam, nghị định thư về quy tắc xuất xứ, và các chương về vệ sinh dịch tễ, rào cản kỹ thuật. Phần thứ nhất cho biết người mua được giảm bao nhiêu thuế, phần thứ hai cho biết hàng của bạn có đủ điều kiện không, phần thứ ba nhắc rằng hàng vẫn phải đạt quy định của EU.
Các chương còn lại như mua sắm công, dịch vụ hay đầu tư ít tác động trực tiếp tới một xưởng nhỏ, nhưng chương phát triển bền vững thì có: người mua châu Âu ngày càng hỏi về điều kiện lao động, nguồn gốc nguyên liệu, tác động môi trường, và hiệp định là một phần lý do của xu hướng đó.
Ưu đãi thuế vận hành thế nào, và người bán được gì
Thuế nhập khẩu do người mua ở EU nộp cho hải quan nước họ. Khi hàng có chứng từ xuất xứ hợp lệ theo EVFTA, người mua khai mức thuế ưu đãi thay vì mức thuế thông thường EU áp cho mọi nước thành viên WTO. Phần chênh lệch là lợi ích của họ.
Lợi ích đó trở thành của bạn qua đàm phán. Ví dụ giả định: một mặt hàng có thuế thông thường 6% và thuế EVFTA 0%. Một nhà nhập khẩu ở Đức so hàng của bạn với hàng cùng loại từ một nước không có FTA với EU. Nếu hai bên chào cùng giá, hàng của bạn rẻ hơn khoảng 6% trong bảng tính nhập kho của họ. Bạn có thể giữ giá để dễ chốt đơn, hoặc nâng giá một phần mà vẫn cạnh tranh.
Ngược lại, nếu thuế thông thường của mặt hàng đã là 0%, EVFTA không đem lại lợi thế thuế, và việc xin chứng từ xuất xứ ưu đãi chỉ tốn công. Rất nhiều nguyên liệu thô và một số sản phẩm vốn đã có thuế bằng 0 khi vào EU. Vì vậy câu hỏi đầu tiên luôn là: mặt hàng của mình, mã HS này, đang chịu thuế bao nhiêu khi vào EU, và theo EVFTA năm nay còn bao nhiêu.
Lộ trình cắt giảm thuế: ba nhóm cần phân biệt
Biểu cam kết của EU chia các dòng thuế theo cách xoá bỏ. Ở mức nguyên lý, có ba nhóm người xuất khẩu nhỏ cần phân biệt:
| Nhóm | Cách xoá bỏ thuế | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Xoá bỏ ngay | Thuế về 0% từ khi hiệp định có hiệu lực | Kiểm tra quy tắc xuất xứ và chứng từ; đây là nhóm có lợi thế rõ nhất |
| Xoá bỏ theo lộ trình | Thuế giảm dần qua các năm cho tới khi về 0% | Tra mức thuế đúng năm giao hàng, không dùng mức năm cuối của lộ trình để báo người mua |
| Hạn ngạch thuế quan | Thuế ưu đãi chỉ áp cho khối lượng trong hạn ngạch; ngoài hạn ngạch chịu thuế cao hơn | Hỏi người mua về khả năng tiếp cận hạn ngạch; việc phân bổ do phía EU quản lý |
Nhóm hạn ngạch thuế quan thường gồm một số nông sản và thực phẩm nhạy cảm với EU, như gạo, đường, cá ngừ đóng hộp và vài mặt hàng khác. Danh sách và khối lượng chính xác nằm trong biểu cam kết; khi mặt hàng của bạn thuộc nhóm này, lợi thế thuế phụ thuộc vào việc lô hàng có rơi vào phần trong hạn ngạch hay không. Để tra thuế, có thể dùng cổng thông tin chính thức của EU về tiếp cận thị trường và biểu thuế, cùng các ấn phẩm hướng dẫn của Bộ Công Thương.
Những gì EVFTA không thay đổi
Đây là phần người mới hay bỏ qua, và cũng là lý do phần lớn lô hàng gặp rắc rối ở EU không phải vì thuế:
- Quy định an toàn thực phẩm của EU. Giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chất nhiễm bẩn, vi sinh, phụ gia vẫn áp dụng đầy đủ. Lô vượt ngưỡng có thể bị từ chối, tiêu huỷ và được cảnh báo trong hệ thống chung của EU.
- Yêu cầu kiểm dịch và đăng ký cơ sở với các nhóm hàng có nguồn gốc động vật, thực vật theo quy định của EU.
- Quy định về hoá chất trong sản phẩm như hàng dệt, đồ chơi, đồ gỗ có sơn phủ, đồ dùng tiếp xúc thực phẩm.
- Nhãn mác theo ngôn ngữ của nước bán hàng, thông tin dinh dưỡng, chất gây dị ứng, xuất xứ.
- Quy định về khai thác hải sản bất hợp pháp. Từ năm 2017 EU áp "thẻ vàng" với hải sản khai thác của Việt Nam do vấn đề đánh bắt bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU); doanh nghiệp thủy sản cần theo dõi tình trạng hiện hành.
- Các quy định mới về bền vững mà EU ban hành cho mọi nguồn hàng, ví dụ về chống phá rừng trong chuỗi cung ứng một số nông sản.
Những yêu cầu này được bàn chi tiết ở danh mục tiêu chuẩn, chứng nhận và danh mục bao bì nhãn mác của trang. Điều cần nhớ ở đây: EVFTA mở cửa về thuế, không mở cửa về chất lượng.
Doanh nghiệp nhỏ tận dụng EVFTA ở đâu
Khách nhập khẩu nhỏ và vừa ở châu Âu. Các nhà nhập khẩu chuyên một ngách, như đồ gia dụng thủ công, thực phẩm châu Á, cà phê đặc sản, thường đặt lô nhỏ và quan tâm chi phí nhập kho. Lợi thế thuế có ý nghĩa với họ hơn với các tập đoàn có nhiều nguồn cung.
Hàng chế biến sâu hơn. Nhiều mặt hàng chế biến có thuế thông thường cao hơn nguyên liệu thô, nên khoảng ưu đãi lớn hơn. Đây là động lực để chuyển từ bán thô sang bán thành phẩm.
Lô nhỏ, tự khai xuất xứ. Với lô có tổng trị giá dưới ngưỡng của hiệp định, người xuất khẩu có thể tự khai trên hoá đơn, tiết kiệm thời gian cho đơn thử và hàng mẫu.
Nguyên liệu từ châu Âu. Nguyên liệu có xuất xứ EU dùng trong sản xuất được tính như nguyên liệu Việt Nam khi xét xuất xứ, có ích cho xưởng dùng phụ liệu, hoá chất, máy móc châu Âu.
Câu chuyện bền vững. Khi người mua châu Âu hỏi về lao động và môi trường, doanh nghiệp nhỏ có hồ sơ minh bạch về nguồn nguyên liệu và điều kiện làm việc sẽ trả lời dễ hơn đối thủ.
Kiểm tra một mặt hàng trước khi chào sang EU
Một trình tự gọn cho xưởng nhỏ trước khi gửi báo giá đầu tiên tới người mua châu Âu:
- Xác định mã HS sáu số và tra thuế thông thường của EU cho mã đó.
- Tra thuế ưu đãi EVFTA của mã đó trong năm giao hàng; ghi chú nếu mặt hàng thuộc hạn ngạch.
- Đọc quy tắc cụ thể mặt hàng trong nghị định thư xuất xứ, lập bảng nguyên liệu, xác định có đạt không.
- Liệt kê yêu cầu kỹ thuật, an toàn, nhãn mác của EU cho nhóm hàng; kiểm tra hàng hiện tại đáp ứng tới đâu.
- Chọn hình thức chứng từ xuất xứ phù hợp giá trị lô.
- Ghi vào báo giá điều kiện giao hàng, chứng từ xuất xứ sẽ cung cấp, và để người mua tự xác nhận mức thuế phía họ.
Làm xong sáu bước, bạn biết mình đang mang lợi thế gì tới bàn đàm phán, và tránh hứa những thứ chưa chắc làm được. Lưu kết quả theo mã hàng để dùng lại cho khách châu Âu sau.
Những kỳ vọng sai về EVFTA
Kỳ vọng thứ nhất là "có EVFTA thì dễ có đơn". Hiệp định giảm một phần chi phí của người mua, nhưng không tạo ra người mua. Bạn vẫn phải tìm khách, gửi mẫu, đáp ứng tiêu chuẩn, giao đúng hẹn. Thuế chỉ là một dòng trong bảng so sánh của họ, cạnh chất lượng, độ ổn định, thời gian giao và khả năng xử lý sự cố.
Kỳ vọng thứ hai là "thuế bằng 0 thì cứ thế bán". Nhiều lô hàng nông sản, thực phẩm bị cảnh báo ở EU vì dư lượng, vi sinh, nhãn mác, chứ không phải vì thiếu chứng từ xuất xứ. Một lần bị cảnh báo có thể khiến các lô sau cùng nguồn bị kiểm tra chặt hơn.
Kỳ vọng thứ ba là "hàng nào làm ở Việt Nam cũng được hưởng". Hàng phải đạt quy tắc xuất xứ, mà quy tắc của EVFTA với dệt may, một số hàng chế biến khá chặt. Đọc quy tắc trước khi tính giá là cách tránh thất vọng muộn.
Kỳ vọng thứ tư là "ưu đãi là mãi mãi và chắc chắn". Hiệp định có điều khoản tự vệ cho phép một bên tạm thời áp lại thuế khi nhập khẩu tăng đột biến gây thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước, với điều kiện và thủ tục chặt chẽ. Các biện pháp phòng vệ thương mại như chống bán phá giá vẫn có thể được EU áp dụng nếu đủ căn cứ. Người xuất khẩu nhỏ ít khi là đối tượng trực tiếp, nhưng nên biết rằng lợi thế thuế là một điều kiện thị trường có thể thay đổi, không phải một cam kết với riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
EVFTA có hiệu lực từ khi nào?
EVFTA có hiệu lực từ ngày 1/8/2020. Lộ trình cắt giảm thuế tính theo năm kể từ mốc này, nên khi tra biểu thuế cần xác định đúng năm của lô hàng để biết mức thuế ưu đãi đang áp dụng.
Hàng đi Anh có hưởng ưu đãi EVFTA không?
Không. Từ khi Anh rời EU, hàng Việt vào Anh hưởng ưu đãi theo UKVFTA, hiệp định riêng giữa Việt Nam và Vương quốc Anh, với chứng từ xuất xứ riêng. Một số mặt hàng còn có thể xét theo CPTPP.
Hộ kinh doanh có tận dụng được EVFTA không?
Ưu đãi gắn với hàng hoá đạt xuất xứ, không gắn với quy mô người bán. Câu hỏi thực tế là hộ kinh doanh có đứng tên xuất khẩu và lập chứng từ được không; nếu chưa, có thể xuất qua công ty thương mại và cung cấp hồ sơ xuất xứ cho họ.
Người mua EU nói mặt hàng của họ vốn đã thuế 0% thì EVFTA còn ý nghĩa gì?
Với mặt hàng đó, phần ưu đãi thuế không đem lại gì thêm. Tuy nhiên các chương về hải quan, thuận lợi hoá thương mại và hợp tác kỹ thuật vẫn có tác dụng gián tiếp. Hãy tập trung vào chất lượng, giao hàng và các yêu cầu kỹ thuật.
Có thể tra thuế EU cho mặt hàng của mình ở đâu?
Có thể dùng cổng thông tin chính thức của EU về tiếp cận thị trường và biểu thuế, các ấn phẩm hướng dẫn về FTA của Bộ Công Thương, và hỏi chính người mua vì họ là bên khai thuế. Nên đối chiếu ít nhất hai nguồn trước khi đưa vào báo giá.
EVFTA có giúp nông sản dễ qua kiểm tra an toàn thực phẩm hơn không?
Không trực tiếp. Hiệp định có chương về hợp tác vệ sinh dịch tễ, nhưng các giới hạn và thủ tục kiểm tra của EU vẫn áp dụng như với mọi nguồn hàng. Lô hàng phải đạt quy định của EU mới được vào thị trường.