Muốn bán thực phẩm chính ngạch vào Trung Quốc, cơ sở sản xuất, chế biến, bảo quản ở nước ngoài phải đăng ký với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) và có mã số đăng ký ghi trên bao bì. Quy định này có hiệu lực từ ngày 1/1/2022 theo Lệnh số 248 của GACC. Một số nhóm hàng có rủi ro cao phải đăng ký thông qua cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam giới thiệu; các nhóm còn lại doanh nghiệp tự đăng ký trên hệ thống của GACC.
Riêng trái cây tươi và một số nông sản, Trung Quốc còn đòi điều kiện theo nghị định thư giữa hai nước, trong đó có mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói được phía Trung Quốc chấp thuận. Hàng không có mã, hoặc mã đã bị tạm dừng, không đi chính ngạch được.
Chính ngạch khác tiểu ngạch ở chỗ nào, vì sao phải đăng ký
Chính ngạch là xuất khẩu theo hợp đồng thương mại, khai báo hải quan đầy đủ ở cả hai đầu, chịu toàn bộ quy định về kiểm dịch, an toàn thực phẩm và nhãn của Trung Quốc. Hình thức buôn bán cư dân biên giới có quy định riêng và ngày càng bị thu hẹp với hàng nông sản, thực phẩm. Bài này chỉ viết phần yêu cầu kỹ thuật của chính ngạch; so sánh hai kênh và chọn kênh thuộc chuyên mục chọn thị trường.
Lệnh 248 đặt nguyên tắc: Trung Quốc quản lý thực phẩm nhập khẩu từ gốc là cơ sở sản xuất ở nước ngoài. Mỗi cơ sở được cấp một mã số, mã số phải in hoặc dán trên bao bì trong và ngoài của sản phẩm. Khi có vấn đề, GACC có thể tạm dừng nhập khẩu từ đúng cơ sở đó mà không phải chặn cả nước. Điều này vừa là rủi ro vừa là bảo vệ: doanh nghiệp làm tốt không bị liên đới vì doanh nghiệp khác, nhưng doanh nghiệp vi phạm có thể mất mã.
Song song, Lệnh số 249 về an toàn thực phẩm nhập khẩu và xuất khẩu đặt khung chung cho việc kiểm tra, giám sát. Văn bản Trung Quốc có thể được sửa đổi; bạn kiểm bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan Việt Nam trước khi nộp hồ sơ.
Hai đường đăng ký: qua cơ quan Việt Nam hay tự đăng ký
Lệnh 248 chia thực phẩm thành nhóm phải được cơ quan có thẩm quyền nước xuất khẩu giới thiệu và nhóm tự đăng ký. Bảng dưới tóm theo nguyên lý; danh mục chính xác bạn tra theo văn bản và hướng dẫn hiện hành:
| Đường đăng ký | Nhóm hàng ví dụ | Ai làm |
|---|---|---|
| Qua cơ quan có thẩm quyền Việt Nam giới thiệu | Thịt và sản phẩm thịt, thủy sản, sản phẩm sữa, tổ yến, sản phẩm từ ong, trứng, dầu mỡ ăn, ngũ cốc, rau tươi và rau sấy, đậu khô, gia vị, các loại hạt, trái cây sấy, hạt cà phê và ca cao chưa rang, thực phẩm chức năng, thực phẩm dinh dưỡng đặc biệt (danh mục đầy đủ theo văn bản) | Doanh nghiệp nộp hồ sơ cho cơ quan quản lý ngành thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc Bộ Y tế tuỳ nhóm hàng; cơ quan thẩm định rồi giới thiệu sang GACC |
| Doanh nghiệp tự đăng ký | Các nhóm thực phẩm không thuộc danh mục trên, ví dụ một số loại đồ uống, kẹo, đồ ăn nhẹ (kiểm danh mục trước khi kết luận) | Doanh nghiệp tự nộp trên hệ thống trực tuyến của GACC |
| Ngoài phạm vi Lệnh 248 nhưng có quy định riêng | Trái cây tươi, nông sản tươi theo nghị định thư | Đăng ký mã vùng trồng, mã đóng gói qua cơ quan bảo vệ thực vật Việt Nam theo thoả thuận hai nước |
Sau các đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, tên cục, vụ phụ trách từng nhóm hàng có thể đã đổi. Hãy kiểm đơn vị tiếp nhận hiện hành trước khi gửi hồ sơ. Với nhóm phải qua cơ quan Việt Nam, thời gian gồm cả khâu thẩm định trong nước và khâu GACC xét duyệt.
Chuẩn bị hồ sơ đăng ký mã cơ sở
Dù đi đường nào, phần chuẩn bị ở xưởng giống nhau:
- Xác định đúng mã HS và nhóm sản phẩm theo phân loại của GACC; chọn sai nhóm là đi sai đường đăng ký.
- Kiểm tra cơ sở đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo luật Việt Nam (giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện hoặc tương đương) và theo tiêu chuẩn của Trung Quốc cho nhóm hàng đó.
- Chuẩn bị hồ sơ: thông tin pháp lý, sơ đồ mặt bằng, quy trình sản xuất, hệ thống quản lý an toàn thực phẩm, danh mục sản phẩm, ảnh nhà xưởng. Nhóm hàng rủi ro cao có thể bị yêu cầu thêm kết quả kiểm nghiệm và bảng tự đánh giá.
- Nộp hồ sơ theo đúng đường; theo dõi yêu cầu bổ sung. Phía Trung Quốc có thể đánh giá hồ sơ, đánh giá trực tuyến hoặc cử đoàn kiểm tra.
- Khi có mã: in mã đúng vị trí trên bao bì trong và ngoài, ghi nhãn tiếng Trung theo tiêu chuẩn nhãn thực phẩm đóng gói sẵn của Trung Quốc.
- Duy trì: cập nhật khi đổi thông tin cơ sở, gia hạn trước khi mã hết hiệu lực theo thời hạn quy định.
Nhãn là chỗ lô hàng hay bị giữ: thiếu nhãn tiếng Trung, thiếu thông tin nhà nhập khẩu tại Trung Quốc, mã đăng ký in mờ hoặc không khớp. Phối hợp với người nhập khẩu để duyệt mẫu nhãn trước khi in số lượng lớn.
Trái cây tươi: mã vùng trồng và mã cơ sở đóng gói
Với trái cây tươi, Trung Quốc chỉ mở cửa cho từng loại quả sau khi hai nước ký nghị định thư hoặc thoả thuận kiểm dịch. Nghị định thư quy định loài dịch hại cần kiểm soát, yêu cầu với vườn trồng, với cơ sở đóng gói, biện pháp xử lý (nếu có), cách ghi nhãn và chứng thư kiểm dịch. Một số loại quả của Việt Nam như sầu riêng, thanh long, chuối, chôm chôm, xoài, nhãn, vải, mít, chanh leo… đã có khung xuất chính ngạch; danh sách cập nhật bạn kiểm ở cơ quan bảo vệ thực vật.
Mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói được cơ quan Việt Nam cấp hoặc đề nghị, sau đó được phía Trung Quốc chấp thuận và công bố danh sách. Trên thùng hàng phải ghi các mã này theo đúng mẫu trong nghị định thư. Khi phát hiện dịch hại kiểm dịch hoặc vi phạm an toàn thực phẩm, Trung Quốc có thể tạm dừng mã của đúng vùng trồng hay cơ sở đóng gói liên quan.
Ở góc nhà xuất khẩu, việc của bạn là: chỉ thu mua từ vùng có mã đang hiệu lực, chỉ đóng gói ở cơ sở có mã, giữ chứng từ truy xuất theo lô, và theo dõi danh sách tạm dừng. Cách lập và giữ mã vùng trồng, ghi nhật ký vườn là phần việc của nhà vườn và nhà sơ chế, được hướng dẫn riêng ở các trang chuyên về vườn; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng mượn mã, trộn hàng ngoài mã vào thùng có mã là vi phạm, và hậu quả rơi lên cả vùng.
Lý do lô hàng bị giữ hoặc mã bị tạm dừng
Phát hiện dịch hại kiểm dịch. Côn trùng, nấm bệnh trong danh mục kiểm dịch của nghị định thư. Đây là lý do thường gặp với trái cây tươi.
Dư lượng, vi sinh, phụ gia không đạt. Kiểm theo tiêu chuẩn quốc gia của Trung Quốc, có thể khác tiêu chuẩn của thị trường khác mà bạn quen.
Nhãn và mã không đúng. Thiếu mã đăng ký, mã không khớp với cơ sở thực tế, nhãn tiếng Trung thiếu thông tin bắt buộc.
Chứng thư không khớp hàng. Chứng thư kiểm dịch, giấy chứng nhận vệ sinh khai lệch số lượng, khối lượng, mã vùng so với lô hàng thật.
Hồ sơ đăng ký không khớp thực tế. Khai một quy trình, một mặt bằng nhưng khi kiểm tra trực tuyến hoặc tại chỗ thì xưởng khác hẳn. Phía Trung Quốc có thể từ chối hoặc thu hồi đăng ký.
Đổi sản phẩm mà không cập nhật. Thêm sản phẩm mới thuộc nhóm khác vào lô hàng dưới mã đã đăng ký cho nhóm cũ. Mã cấp theo nhóm sản phẩm, không phải giấy thông hành cho mọi thứ xưởng làm ra.
Dùng mã của cơ sở khác. Gửi hàng của xưởng chưa có mã dưới mã của xưởng đã có mã. Bị phát hiện thì cả hai cơ sở đều có thể mất quyền xuất.
Ví dụ giả định: một xưởng mít sấy đi từ con số không
Ví dụ giả định: một xưởng mít sấy chân không ở Tây Ninh có khách ở Quảng Tây muốn đặt hàng chính ngạch. Xưởng đã có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm trong nước nhưng chưa có mã GACC. Bước đầu tiên là xác định nhóm hàng: rau quả sấy thuộc diện phải được cơ quan có thẩm quyền Việt Nam giới thiệu, nên xưởng không tự đăng ký được mà phải nộp hồ sơ qua cơ quan quản lý ngành.
Xưởng chuẩn bị bộ hồ sơ gồm sơ đồ mặt bằng, quy trình sấy, kế hoạch HACCP, kết quả kiểm nghiệm vài lô gần nhất, ảnh khu sản xuất. Trong lúc chờ thẩm định, xưởng làm việc với khách để duyệt nhãn tiếng Trung và tính chỗ in mã trên túi và thùng. Khi phía Trung Quốc chấp thuận và mã xuất hiện trên hệ thống, xưởng mới nhận đơn thử nhỏ, kiểm từng khâu từ chứng từ đến nhãn trước khi tăng sản lượng.
Điều đáng học ở ví dụ này là thứ tự: xác định nhóm hàng, chuẩn bị hồ sơ thật, song song chuẩn bị nhãn, rồi mới nhận đơn. Nhận đơn trước rồi mới lo mã là cách nhanh nhất để có một lô hàng nằm chờ ở cửa khẩu.
Kiểm tra trước khi nhận đơn từ khách Trung Quốc
Một danh sách gọn cho người phụ trách xuất khẩu:
- Sản phẩm có thuộc diện phải đăng ký theo Lệnh 248 không, đi đường nào.
- Cơ sở đã có mã GACC chưa, mã còn hiệu lực, đúng nhóm sản phẩm.
- Với trái cây tươi: loại quả đã có nghị định thư chưa; vùng trồng và cơ sở đóng gói có mã đang hiệu lực không.
- Nhãn tiếng Trung đã được người nhập khẩu duyệt, có đủ thông tin bắt buộc.
- Chứng từ: chứng thư kiểm dịch, giấy chứng nhận y tế hoặc vệ sinh nếu nhóm hàng đòi, chứng nhận xuất xứ nếu khách muốn hưởng ưu đãi thuế.
- Hợp đồng ghi rõ trách nhiệm khi lô hàng bị giữ, bị trả về ở cửa khẩu Trung Quốc.
- Người nhập khẩu phía Trung Quốc có đăng ký hợp lệ với GACC.
Thông tin về thị trường Trung Quốc thay đổi nhanh. Thương vụ Việt Nam tại Trung Quốc, cơ quan bảo vệ thực vật, cơ quan quản lý chất lượng nông sản và các hiệp hội ngành hàng thường thông báo cập nhật; nên đăng ký nhận tin từ các kênh chính thức đó.
Câu hỏi thường gặp
Mã GACC có thời hạn không?
Có. Theo quy định, đăng ký có thời hạn nhiều năm và phải gia hạn trước khi hết hạn theo thời gian Trung Quốc quy định. Bạn kiểm thời hạn ghi trên hệ thống và đặt nhắc gia hạn sớm, vì lô hàng đi khi mã đã hết hạn sẽ bị từ chối.
Công ty thương mại không có xưởng có đăng ký GACC được không?
Đối tượng đăng ký là cơ sở sản xuất, chế biến, bảo quản thực phẩm. Công ty thương mại không có cơ sở thì không đăng ký thay được; hàng phải do cơ sở có mã làm ra. Công ty thương mại vẫn có thể đứng hợp đồng xuất khẩu nếu hồ sơ khai đúng cơ sở sản xuất.
Hàng gửi mẫu cho khách Trung Quốc có cần mã không?
Mẫu thương mại vẫn có thể chịu kiểm tra về an toàn thực phẩm và kiểm dịch, quy định với mẫu có thể khác hàng thương mại. Hỏi người nhập khẩu và đơn vị chuyển phát về yêu cầu hiện hành trước khi gửi, đặc biệt với trái cây tươi và sản phẩm động vật.
Một vùng trồng bị tạm dừng mã thì các vùng khác có bị ảnh hưởng không?
Thường việc tạm dừng áp cho đúng mã vùng trồng hoặc cơ sở đóng gói vi phạm. Nhưng vi phạm lặp lại có thể khiến phía Trung Quốc siết kiểm tra cả mặt hàng. Vì vậy vi phạm của một vùng vẫn tạo áp lực cho cả ngành.
Có cần chứng nhận xuất xứ khi xuất sang Trung Quốc không?
Chứng nhận xuất xứ không phải điều kiện để được nhập khẩu, nhưng người mua cần nó để hưởng thuế ưu đãi theo hiệp định thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc hoặc RCEP. Nội dung này thuộc chuyên mục xuất xứ và FTA.
Đăng ký GACC có phải nhờ dịch vụ không?
Không bắt buộc. Doanh nghiệp có thể tự làm theo hướng dẫn của cơ quan Việt Nam và hệ thống GACC. Nếu thuê dịch vụ, hãy giữ quyền quản lý tài khoản của chính mình và không chấp nhận lời mời "mượn mã" hay "đi chung mã" của cơ sở khác.