Có, nếu bạn bán hàng mang nhãn hiệu của mình ra nước ngoài, nên đăng ký nhãn hiệu ở các thị trường chính trước hoặc cùng lúc với khi bắt đầu giới thiệu rộng rãi. Nhãn hiệu có tính lãnh thổ: văn bằng bảo hộ ở Việt Nam không bảo vệ bạn ở nước khác, và ở nhiều nước, ai nộp đơn trước thường được ưu tiên. Doanh nghiệp nhỏ có thể nộp qua hệ thống Madrid (một đơn quốc tế, chỉ định nhiều nước), nộp trực tiếp từng nước, hoặc nộp theo hệ thống khu vực như nhãn hiệu Liên minh châu Âu.
Nếu bạn chỉ sản xuất hàng mang nhãn của người mua (nhãn riêng), nhu cầu đăng ký khác hẳn. Bài này giải thích rủi ro bị chiếm tên, so sánh ba đường nộp đơn, cách hệ thống Madrid vận hành, quyền ưu tiên và thứ tự việc nên làm. Luật sở hữu trí tuệ nêu ở mức nguyên lý; trước khi nộp, hãy kiểm văn bản hiện hành và thông tin trên trang của Cục Sở hữu trí tuệ và Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), hoặc nhờ tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.
Nhãn hiệu có tính lãnh thổ: điều nhiều xưởng chỉ biết khi đã muộn
Một doanh nghiệp đã đăng ký nhãn hiệu ở Việt Nam thường nghĩ tên của mình đã được bảo vệ. Thực tế, quyền đối với nhãn hiệu chỉ có hiệu lực trong lãnh thổ nước đã cấp văn bằng (hoặc khối nước, với hệ thống khu vực). Ra khỏi biên giới, nhãn hiệu của bạn là một cái tên chưa được bảo hộ, trừ khi bạn đã đăng ký ở đó.
Ở phần lớn các nước, quyền đối với nhãn hiệu xác lập chủ yếu qua đăng ký, theo nguyên tắc người nộp đơn hợp lệ trước được ưu tiên. Một số nước, điển hình là Mỹ, coi trọng việc sử dụng thực tế trong thương mại và có cơ chế riêng cho người dùng trước; dù vậy, đăng ký vẫn cho bạn vị thế mạnh hơn nhiều khi có tranh chấp.
Hệ quả thực tế là: nếu bạn đi hội chợ, đăng sản phẩm trên sàn B2B, gửi catalogue cho hàng chục nhà nhập khẩu ở một nước mà chưa nộp đơn ở đó, bất kỳ ai thấy tên bạn cũng có thể nộp đơn trước. Khi đó, chính bạn có thể bị cản trở bán hàng mang tên của mình ở nước ấy.
Rủi ro khi chưa đăng ký ở thị trường xuất khẩu
Bị đăng ký chiếm tên. Người phân phối, đối tác cũ hay người lạ nộp đơn nhãn hiệu của bạn ở nước họ, rồi đòi bạn mua lại, đòi độc quyền phân phối, hoặc chặn hàng của bạn qua hải quan. Tình trạng này được ghi nhận nhiều ở các thị trường theo nguyên tắc nộp đơn trước.
Bị coi là xâm phạm chính tên mình. Nếu người khác đã đăng ký trước tên giống hoặc tương tự cho cùng nhóm hàng, hàng của bạn mang tên đó có thể bị coi là xâm phạm khi vào nước ấy, dù bạn dùng tên từ lâu ở Việt Nam.
Mất giá trị khi đàm phán phân phối độc quyền. Nhà phân phối nước ngoài thường hỏi nhãn hiệu đã được bảo hộ ở nước họ chưa. Chưa đăng ký, bạn yếu thế khi thoả thuận về quyền dùng tên, quảng bá và chấm dứt hợp đồng.
Khó xử lý hàng giả. Không có văn bằng ở nước nhập, bạn gần như không có công cụ pháp lý để yêu cầu gỡ hàng giả trên sàn thương mại điện tử hay nhờ hải quan nước đó giữ hàng nhái.
Tên phiên âm bị chiếm. Ở thị trường dùng chữ viết khác, người tiêu dùng có thể gọi sản phẩm bằng một tên phiên âm hay tên dịch. Nếu tên đó chưa được đăng ký, người khác có thể đăng ký nó. Hãy hỏi tổ chức đại diện có nên đăng ký thêm phiên bản chữ viết địa phương không.
Ba đường nộp đơn nhãn hiệu ra nước ngoài
Mỗi đường có ưu nhược riêng. Nhiều doanh nghiệp phối hợp: Madrid cho phần lớn thị trường, nộp trực tiếp cho nước không tham gia hệ thống hoặc nước có yêu cầu đặc thù.
| Đường nộp | Cách làm | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hệ thống Madrid | Nộp một đơn quốc tế qua Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam, dựa trên đơn hoặc văn bằng ở Việt Nam, chỉ định các nước thành viên | Một đơn, một bộ phí trả cho WIPO, quản lý tập trung, chỉ định thêm nước sau được | Phụ thuộc vào đơn cơ sở ở Việt Nam trong 5 năm đầu; mỗi nước vẫn tự xét đơn theo luật của mình |
| Nộp trực tiếp từng nước | Nộp tại cơ quan sở hữu trí tuệ của từng nước, thường qua đại diện ở nước đó | Linh hoạt theo yêu cầu từng nước, không phụ thuộc đơn ở Việt Nam | Nhiều hồ sơ, nhiều đại diện, chi phí dịch thuật và theo dõi riêng từng nơi |
| Hệ thống khu vực | Ví dụ nhãn hiệu Liên minh châu Âu: một đơn có hiệu lực ở toàn bộ các nước thành viên | Một văn bằng cho cả khối | Bị phản đối ở một nước thành viên có thể ảnh hưởng cả đơn |
Danh sách thành viên hệ thống Madrid được WIPO công bố và có thay đổi theo thời gian; hãy kiểm thị trường của bạn có trong danh sách không trước khi chọn đường nộp. Việt Nam là thành viên của hệ thống này.
Hệ thống Madrid vận hành thế nào
Quy trình dưới đây mô tả theo nguyên lý; biểu mẫu, phí và thời hạn cụ thể cần kiểm trên trang của Cục Sở hữu trí tuệ và WIPO tại thời điểm nộp.
- Có đơn cơ sở: bạn cần đã nộp đơn hoặc đã có văn bằng nhãn hiệu tại Việt Nam cho cùng nhãn, cùng chủ sở hữu, và danh mục hàng hoá trong đơn quốc tế không rộng hơn đơn cơ sở.
- Nộp đơn quốc tế qua Cục Sở hữu trí tuệ, chọn các nước hoặc khối nước muốn chỉ định, kê danh mục hàng hoá theo bảng phân loại quốc tế.
- Cục Sở hữu trí tuệ kiểm đơn quốc tế khớp với đơn cơ sở rồi chuyển cho WIPO. WIPO kiểm hình thức, ghi nhận đăng ký quốc tế và thông báo cho các nước được chỉ định.
- Mỗi nước được chỉ định thẩm định theo luật của mình trong một thời hạn nhất định. Nếu không từ chối trong thời hạn đó, nhãn hiệu được bảo hộ ở nước ấy như đăng ký trực tiếp.
- Nếu một nước từ chối tạm thời, bạn thường phải trả lời qua đại diện ở nước đó, theo thủ tục và thời hạn của họ.
- Trong 5 năm đầu, nếu đơn hoặc văn bằng cơ sở ở Việt Nam bị từ chối, huỷ hay chấm dứt, đăng ký quốc tế cũng bị ảnh hưởng tương ứng; có cơ chế chuyển đổi thành đơn quốc gia ở từng nước, cần làm đúng hạn.
- Đăng ký quốc tế có thời hạn 10 năm, gia hạn tập trung qua WIPO; bạn có thể chỉ định thêm nước khi mở thị trường mới.
Điểm cần hiểu đúng: Madrid đơn giản hoá thủ tục nộp, không tạo ra một "nhãn hiệu quốc tế" có hiệu lực chung. Quyền của bạn ở mỗi nước vẫn do nước đó quyết định.
Quyền ưu tiên sáu tháng và thứ tự việc nên làm
Theo Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp, mà Việt Nam và phần lớn các nước là thành viên, người đã nộp đơn nhãn hiệu hợp lệ ở một nước thành viên có quyền ưu tiên trong sáu tháng khi nộp đơn cho cùng nhãn ở nước thành viên khác. Đơn nộp sau trong thời hạn này được coi như nộp vào ngày của đơn đầu, nên những đơn người khác nộp chen vào giữa không đánh bại được bạn.
Điều này gợi ra một thứ tự hợp lý: nộp đơn ở Việt Nam sớm, ngay khi chốt tên và logo; trong sáu tháng sau đó, quyết định các thị trường chính và nộp đơn ra nước ngoài có yêu cầu hưởng quyền ưu tiên. Nếu kế hoạch đi hội chợ hay giới thiệu trên sàn rơi vào khoảng thời gian này, bạn đã có một lớp bảo vệ.
Trước khi nộp, nên tra cứu sơ bộ xem nhãn của bạn có trùng hay tương tự với nhãn đã đăng ký ở nước mục tiêu không. Cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của WIPO và của nhiều cơ quan quốc gia cho tra cứu trực tuyến. Tra cứu sơ bộ không thay được ý kiến của người làm nghề, nhưng giúp bạn tránh nộp một cái tên gần như chắc chắn bị từ chối.
Chọn nước, chọn nhóm hàng và chọn mẫu nhãn
Ngân sách của doanh nghiệp nhỏ có hạn, nên chọn đúng ba thứ dưới đây quan trọng hơn đăng ký thật rộng.
- Nước: ưu tiên nơi bạn đang hoặc sắp bán hàng mang nhãn của mình, nơi đặt xưởng gia công nếu có, và nơi có nguy cơ hàng nhái cao với ngành của bạn.
- Nhóm hàng: danh mục hàng hoá kê theo bảng phân loại quốc tế Nice. Kê đúng hàng bạn bán và hàng sẽ mở rộng trong vài năm tới; kê quá rộng tăng chi phí và dễ bị phản đối, kê quá hẹp để lọt khoảng trống cho người khác.
- Mẫu nhãn: đăng ký phần chữ dưới dạng chữ thường (không kiểu chữ) thường cho phạm vi bảo hộ rộng hơn về tên; logo có thể đăng ký riêng. Nếu thị trường dùng chữ viết khác, cân nhắc phiên bản chữ địa phương.
- Chủ sở hữu: đứng tên pháp nhân sẽ kinh doanh lâu dài, không đứng tên cá nhân nhân viên hay đối tác phân phối.
- Ngôn ngữ: tên có nghĩa xấu, khó đọc hay trùng từ thông dụng ở nước nhập có thể bị từ chối hoặc khó bán; hỏi người bản xứ trước khi chốt.
Với hàng làm nhãn riêng cho người mua, nhãn hiệu thuộc người mua và họ tự đăng ký. Việc của bạn là có văn bản xác nhận bạn sản xuất theo đặt hàng của chủ nhãn, và không tự ý dùng nhãn đó cho khách khác. Nếu bạn vừa làm nhãn riêng vừa có nhãn của mình, hãy tách rõ để tránh tranh chấp sau này.
Sau khi được bảo hộ: dùng, theo dõi và gia hạn
Văn bằng không tự bảo vệ bạn. Nhiều nước cho phép bên thứ ba yêu cầu chấm dứt hiệu lực nhãn hiệu không được sử dụng liên tục trong một số năm theo luật nước đó. Hãy lưu bằng chứng sử dụng ở từng thị trường: hoá đơn bán hàng, ảnh sản phẩm trên kệ, tài liệu quảng bá có ngày tháng.
Theo dõi các đơn mới nộp có tên giống hoặc tương tự nhãn của bạn ở thị trường chính, để phản đối trong thời hạn công bố nếu cần. Tổ chức đại diện thường có dịch vụ theo dõi; doanh nghiệp nhỏ có thể tự tra định kỳ trên cơ sở dữ liệu công khai cho một hai thị trường quan trọng nhất.
Ghi lịch gia hạn và lịch các mốc phụ thuộc đơn cơ sở. Một nhãn hiệu bị mất hiệu lực vì quên gia hạn là cách tốn kém nhất để mất một tài sản đã đầu tư nhiều năm. Khi ký hợp đồng phân phối, hãy ghi rõ nhãn hiệu thuộc về bạn, nhà phân phối không được đăng ký nhãn đó hay nhãn tương tự ở bất kỳ đâu, và phải chuyển lại cho bạn mọi đăng ký đã làm nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Đã đăng ký nhãn hiệu ở Việt Nam thì bán ra nước ngoài có được bảo hộ không?
Không tự động. Nhãn hiệu có tính lãnh thổ, văn bằng Việt Nam chỉ có hiệu lực ở Việt Nam. Để được bảo hộ ở nước khác, bạn cần đăng ký ở nước đó, qua hệ thống Madrid, nộp trực tiếp hoặc qua hệ thống khu vực. Đơn ở Việt Nam có thể làm cơ sở cho đơn Madrid và cho quyền ưu tiên.
Đăng ký nhãn hiệu qua hệ thống Madrid mất bao lâu?
Thời gian phụ thuộc vào khâu xử lý ở Việt Nam, ở WIPO và thời hạn thẩm định của từng nước được chỉ định. Mỗi nước có một thời hạn để từ chối theo quy định của hệ thống; nếu bị từ chối tạm thời và phải trả lời, thời gian kéo dài thêm. Hãy kiểm thời hạn hiện hành trên trang WIPO.
Chi phí đăng ký nhãn hiệu ra nước ngoài gồm những khoản nào?
Thường gồm phí của cơ quan nộp đơn ở Việt Nam, phí cơ bản và phí cho từng nước chỉ định trả cho WIPO nếu đi Madrid, phí của từng nước nếu nộp trực tiếp, phí đại diện ở Việt Nam và ở nước ngoài, chi phí dịch thuật và chi phí trả lời khi bị từ chối. Mức phí cụ thể cần kiểm biểu phí hiện hành.
Nhà phân phối nước ngoài đã đăng ký nhãn hiệu của mình thì làm gì?
Hãy nhờ tổ chức đại diện ở nước đó đánh giá. Tuỳ luật nước đó, có thể có cơ chế phản đối, huỷ bỏ đăng ký nộp với dụng ý xấu hoặc đăng ký bởi đại diện không được phép của chủ nhãn. Hợp đồng phân phối, thư từ và bằng chứng bạn dùng nhãn trước là tài liệu quan trọng. Xử lý sớm thường dễ hơn.
Làm hàng nhãn riêng cho người mua có cần đăng ký nhãn hiệu không?
Nhãn hiệu của người mua do họ đăng ký và sở hữu. Bạn nên có văn bản đặt hàng hoặc hợp đồng ghi rõ họ là chủ nhãn và chịu trách nhiệm về quyền đối với nhãn, để tránh rủi ro bị coi là xâm phạm nếu nhãn đó có tranh chấp. Nếu bạn có nhãn riêng của mình, vẫn nên đăng ký riêng.
Doanh nghiệp nhỏ có tự nộp đơn quốc tế được không?
Về thủ tục, doanh nghiệp có thể tự nộp đơn Madrid qua Cục Sở hữu trí tuệ. Tuy vậy, kê danh mục hàng hoá, tra cứu trước và trả lời khi bị từ chối ở nước ngoài đòi hỏi hiểu luật từng nơi. Nhiều doanh nghiệp tự làm phần chuẩn bị và nhờ tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp kiểm hồ sơ, xử lý phần ở nước ngoài.