BSCI (nay thuộc tổ chức amfori) và SMETA (phương pháp đánh giá của Sedex) là hai khung đánh giá trách nhiệm xã hội phổ biến nhất mà người mua châu Âu và Mỹ đòi ở xưởng cung cấp hàng dệt may, giày dép, đồ gỗ, thủ công mỹ nghệ, đồ gia dụng và cả thực phẩm. Người đánh giá đến xưởng xem điều kiện lao động thực tế: giờ làm, lương, hợp đồng, an toàn phòng cháy, lao động trẻ em, quyền của người lao động, và ở mức nhất định là môi trường, đạo đức kinh doanh.
Hai khung này không phải chứng nhận chất lượng sản phẩm, và về bản chất cũng không phải "giấy" mua được. Đó là kết quả đánh giá một thời điểm, được chia sẻ trên hệ thống của tổ chức để nhiều người mua cùng xem. Xưởng nhỏ nhận đơn gia công cho thương hiệu nước ngoài sớm muộn cũng gặp một trong hai.
BSCI, SMETA và vài khung khác: phân biệt nhanh
Bảng dưới để định hướng; nội dung chi tiết và phiên bản hiện hành bạn kiểm trên tài liệu của từng tổ chức:
| Khung | Chủ sở hữu | Đặc điểm | Kết quả |
|---|---|---|---|
| amfori BSCI | amfori (hiệp hội doanh nghiệp, gốc châu Âu) | Bộ quy tắc ứng xử về quyền lao động, an toàn, môi trường ở mức cơ bản | Báo cáo xếp loại từ A đến E, lưu trên hệ thống amfori |
| SMETA | Sedex (nền tảng chia sẻ dữ liệu chuỗi cung ứng) | Phương pháp đánh giá theo bốn trụ cột: lao động, an toàn sức khoẻ, môi trường, đạo đức kinh doanh (bản rút gọn hai trụ cột) | Báo cáo phát hiện, không cho điểm, chia sẻ trên Sedex |
| SA8000 | Social Accountability International | Tiêu chuẩn có chứng nhận, đòi hệ thống quản lý | Giấy chứng nhận có thời hạn |
| WRAP | Tổ chức WRAP | Chương trình chứng nhận cho may mặc, giày dép | Giấy chứng nhận theo cấp |
| Đánh giá riêng của thương hiệu | Thương hiệu tự đặt | Bộ quy tắc ứng xử riêng, đôi khi chặt hơn khung chung | Theo cách của thương hiệu |
Nhiều thương hiệu chấp nhận một trong các khung trên thay cho đánh giá riêng của mình để giảm số lần xưởng bị đánh giá. Hỏi người mua họ chấp nhận khung nào trước khi đăng ký, vì mỗi lần đánh giá đều có chi phí và đều chiếm thời gian của xưởng.
Người đánh giá xem những gì
Một buổi đánh giá trách nhiệm xã hội thường gồm đi xem xưởng, đọc hồ sơ và phỏng vấn riêng người lao động. Các mảng hay được xem kỹ:
- Giờ làm và làm thêm: bảng chấm công, phiếu lương, so với giới hạn của luật Việt Nam và của bộ quy tắc. Giờ làm thêm vượt mức là phát hiện phổ biến nhất ở xưởng gia công mùa cao điểm.
- Lương và phúc lợi: trả đủ, đúng hạn, không thấp hơn lương tối thiểu vùng, tính đúng tiền làm thêm, đóng bảo hiểm xã hội theo quy định.
- Hợp đồng và hồ sơ nhân sự: có hợp đồng lao động, có bản sao giấy tờ tuổi, không giữ giấy tờ tuỳ thân gốc của người lao động.
- Lao động trẻ em và lao động chưa thành niên: kiểm tuổi khi tuyển, có quy trình xử lý nếu phát hiện, không giao việc nặng nhọc độc hại cho người chưa thành niên.
- Lao động cưỡng bức: người lao động được tự do nghỉ việc, không bị giữ lương, không phải trả phí tuyển dụng.
- An toàn phòng cháy và an toàn lao động: lối thoát hiểm không bị khoá, bình chữa cháy còn hạn, diễn tập định kỳ, đồ bảo hộ phù hợp, che chắn máy, hoá chất có nhãn và phiếu an toàn.
- Quyền hội họp và đối thoại: công đoàn hoặc kênh đại diện, cơ chế khiếu nại không bị trả đũa.
- Phân biệt đối xử và quấy rối: chính sách và cách xử lý thực tế.
- Môi trường: giấy phép, xử lý chất thải, nước thải ở mức pháp lý cơ bản.
Đối chiếu là phương pháp chính: người đánh giá so bảng chấm công với phiếu lương, so với lời người lao động kể khi phỏng vấn riêng, so với nhật ký bảo vệ và hoá đơn tiền điện. Hồ sơ đẹp mà lời kể khác đi là phát hiện nghiêm trọng hơn cả vi phạm giờ làm.
Hai bộ sổ: con đường ngắn dẫn đến mất khách
Ở một số xưởng có thói quen giữ "hai bộ sổ chấm công": một bộ thật, một bộ để đưa người đánh giá. Đây là hành vi gian dối, và người đánh giá có kinh nghiệm thường nhận ra qua chênh lệch giữa sản lượng xuất kho và số giờ khai, giữa lời kể của công nhân và sổ sách, giữa tiền điện và giờ chạy máy. Khi bị phát hiện, hệ quả thường là báo cáo bị đánh dấu vấn đề minh bạch, người mua cắt đơn ngay, và thông tin có thể được chia sẻ trên hệ thống mà nhiều người mua khác cùng đọc.
Hướng dẫn công nhân "trả lời cho đúng" khi phỏng vấn cũng thuộc loại này. Phỏng vấn được làm riêng, không có quản lý; câu trả lời giống nhau đến từng chữ là dấu hiệu đã bị dặn.
Con đường bền vững hơn là minh bạch: ghi đúng giờ làm, nếu đang vượt thì có kế hoạch giảm cụ thể, có thời hạn, và chia sẻ với người mua. Nhiều thương hiệu chấp nhận làm việc với xưởng đang cải thiện thật sự hơn là xưởng có báo cáo hoàn hảo đáng ngờ. Giờ làm thêm vượt mức thường bắt nguồn từ lịch giao hàng gấp của chính người mua, và đó là chuyện có thể đem ra thương lượng.
Chuẩn bị cho lần đánh giá đầu tiên
Một trình tự gọn cho xưởng vài chục đến vài trăm công nhân:
- Hỏi người mua khung đánh giá họ chấp nhận, phiên bản, và tổ chức đánh giá được phép. Đăng ký trên hệ thống tương ứng (amfori hoặc Sedex) theo hướng dẫn.
- Tự đánh giá theo bộ quy tắc: đọc từng điều, ghi lại xưởng đang thế nào, thiếu gì. Tài liệu hướng dẫn tự đánh giá của các tổ chức thường công khai.
- Rà luật lao động Việt Nam hiện hành (Bộ luật Lao động 2019 và văn bản hướng dẫn) cho giờ làm, làm thêm, lương tối thiểu vùng, bảo hiểm. Bộ quy tắc yêu cầu trước hết tuân thủ luật quốc gia.
- Sửa những thứ rẻ mà quan trọng trước: mở khoá lối thoát hiểm, thay bình chữa cháy hết hạn, dán nhãn hoá chất, bổ sung đồ bảo hộ, sắp xếp hồ sơ nhân sự.
- Viết các chính sách tối thiểu (tuyển dụng, chống lao động trẻ em, chống phân biệt đối xử, khiếu nại) và thực sự phổ biến cho người lao động, không chỉ dán lên tường.
- Chuẩn bị hồ sơ: chấm công và phiếu lương nhiều tháng gần nhất, hợp đồng, giấy phép môi trường, biên bản kiểm tra phòng cháy, hồ sơ đào tạo an toàn.
- Sau đánh giá: lập kế hoạch khắc phục cho từng phát hiện, có người chịu trách nhiệm và thời hạn; theo dõi đến khi đóng.
Thầu phụ là chỗ hay bị bỏ quên. Nếu xưởng chuyển một phần công đoạn (thêu, đan, sơn) cho hộ gia đình hay xưởng nhỏ khác mà không khai, người mua coi đó là gia công không được phép. Hãy khai báo và đưa thầu phụ vào phạm vi quản lý.
Hiểu đúng kết quả đánh giá
Kết quả là ảnh chụp một thời điểm. Báo cáo chỉ phản ánh những gì người đánh giá thấy trong vài ngày. Người mua biết điều này, nên họ nhìn cả xu hướng qua các lần đánh giá.
Mức thấp không phải là dấu chấm hết. Với BSCI, mức thấp thường dẫn đến đánh giá theo dõi sau một thời gian ngắn hơn. Điều người mua quan tâm là phát hiện đã được khắc phục thật hay chưa.
Có những phát hiện "không thương lượng". Lao động trẻ em, lao động cưỡng bức, lối thoát hiểm bị khoá, gian dối hồ sơ thường được xếp vào nhóm nghiêm trọng, nhiều người mua cắt quan hệ ngay. Đây là những thứ phải sạch trước mọi thứ khác.
Báo cáo thuộc về hệ thống chung. Một báo cáo trên amfori hay Sedex có thể được nhiều người mua xem nếu xưởng cho phép. Làm tốt một lần giúp tiết kiệm nhiều lần đánh giá trùng lặp.
Chọn tổ chức đánh giá và đọc báo cáo của mình
Đánh giá BSCI và SMETA do các tổ chức đánh giá bên thứ ba thực hiện, và tổ chức đó phải được chủ chương trình chấp thuận. Người mua đôi khi chỉ định sẵn tổ chức; nếu không, bạn so sánh vài nơi dựa trên việc họ có được chấp thuận cho đúng khung hay không, có người đánh giá nói tiếng Việt và hiểu luật lao động Việt Nam không, lịch có đáp ứng thời hạn người mua đặt không. Giá chỉ nên là tiêu chí sau cùng.
Khi nhận báo cáo, đọc kỹ từng phát hiện, phân loại theo mức độ, và kiểm xem người đánh giá có hiểu sai thực tế nào không. Nếu có, chủ chương trình thường có kênh phản hồi hoặc khiếu nại trong thời hạn nhất định. Đừng ký xác nhận một phát hiện bạn không hiểu, vì báo cáo đó sẽ được nhiều người mua đọc.
Không chỉ là chuyện giấy tờ cho người mua
Nhìn từ góc chủ xưởng, các yêu cầu này trùng phần lớn với luật lao động Việt Nam và với chuyện giữ người. Xưởng làm thêm giờ triền miên thường có tỷ lệ nghỉ việc cao, tai nạn nhiều hơn, chất lượng không ổn định. Lối thoát hiểm thông thoáng, hoá chất có nhãn là để tránh thảm hoạ thật, không phải để qua đánh giá.
Xu hướng chung ở các thị trường lớn là trách nhiệm của người mua với chuỗi cung ứng ngày càng được luật hoá: một số nước châu Âu đã có luật buộc doanh nghiệp lớn thẩm định quyền con người và môi trường trong chuỗi cung ứng, và EU cũng có chỉ thị về thẩm định chuỗi cung ứng đang trong lộ trình áp dụng. Phạm vi và hạn áp dụng có thể thay đổi, bạn kiểm thông tin hiện hành. Hệ quả cho xưởng nhỏ Việt Nam là câu hỏi về điều kiện lao động sẽ còn nhiều hơn, chứ không ít đi.
Ví dụ giả định: một xưởng mây tre ở Thanh Hoá nhận đơn cho một chuỗi bán lẻ đồ gia dụng châu Âu. Đánh giá lần đầu phát hiện làm thêm giờ vượt mức trong mùa cao điểm và một phần hàng được giao về đan tại nhà dân mà không khai. Xưởng khai báo mạng lưới hộ đan, lập sổ theo dõi tuổi và tiền công của từng hộ, thương lượng với người mua giãn lịch giao hàng. Lần đánh giá sau, các phát hiện chính được đóng; quan hệ với người mua được giữ.
Câu hỏi thường gặp
BSCI có phải là chứng nhận không?
Về bản chất, amfori BSCI là một hệ thống đánh giá và cải thiện, kết quả là báo cáo xếp loại chứ không phải giấy chứng nhận theo nghĩa chuẩn ISO. Cách gọi "chứng nhận BSCI" phổ biến trên thị trường nhưng không chính xác. Hiểu đúng giúp bạn không bị lừa bởi lời chào "bán giấy BSCI".
Xưởng nhỏ vài chục người có cần làm không?
Không có ngưỡng quy mô chung; điều quyết định là người mua có đòi hay không. Thương hiệu lớn thường đòi với mọi xưởng sản xuất hàng của họ, kể cả xưởng nhỏ. Với khách nhỏ hơn, họ có thể chỉ cần bảng tự đánh giá.
Đánh giá có báo trước không?
Có cả hai hình thức: báo trước, báo trước trong một khoảng thời gian, và không báo trước. Người mua hoặc chương trình quyết định. Cách an toàn là vận hành ở trạng thái sẵn sàng thường xuyên.
Chi phí đánh giá ai trả?
Thường xưởng trả phí đánh giá, nhưng có người mua chia sẻ hoặc trả thay. Chi phí cải thiện điều kiện làm việc thì do xưởng chịu. Mức phí do tổ chức đánh giá báo theo số ngày công và quy mô xưởng.
Có cần làm cả BSCI và SMETA không?
Chỉ khi các người mua khác nhau đòi khác nhau. Nhiều người mua chấp nhận một trong hai. Nếu có nhiều khách, hãy hỏi họ có thể chấp nhận chung một khung không để tránh đánh giá trùng lặp.
Đánh giá trách nhiệm xã hội có áp cho xưởng thực phẩm không?
Có. Chuỗi bán lẻ và nhà sản xuất thực phẩm lớn cũng đòi SMETA hoặc khung tương tự với nhà cung cấp, song song với chứng nhận an toàn thực phẩm. Xưởng chế biến nông sản, thủy sản nên chuẩn bị cả hai mảng.