MRL (Maximum Residue Limit) là giới hạn dư lượng tối đa của một hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật được phép còn lại trên một loại nông sản, thường tính bằng miligam trên kilogam. Mỗi thị trường tự đặt bảng MRL của mình, nên cùng một lô tiêu, lô chè hay lô thanh long có thể đạt ở nước này mà vượt ở nước khác. Hàng vượt MRL bị từ chối, bị cảnh báo công khai và có thể kéo cả ngành hàng vào diện kiểm tra tăng cường.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: với nhiều thị trường, hoạt chất không có trong bảng không có nghĩa là được tự do. Ở EU và Nhật, chất chưa có ngưỡng riêng cho một loại nông sản thường bị áp một mức mặc định rất thấp, sát ngưỡng phát hiện của máy. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "thuốc này có độc không" mà là "thuốc này có được phép, ở mức nào, trên đúng loại nông sản này, ở đúng nước mình bán".
MRL được đặt ra như thế nào
MRL không phải ngưỡng độc. Nó được đặt dựa trên hai thứ: lượng dư lượng còn lại khi người trồng dùng thuốc đúng cách đã đăng ký (đúng liều, đúng số lần phun, đúng thời gian cách ly trước thu hoạch), và đánh giá rủi ro cho người tiêu dùng dựa trên khẩu phần ăn của dân nước đó. Nếu mức dư lượng do dùng đúng cách vẫn an toàn với người ăn, mức đó được ghi thành giới hạn. Hiểu như vậy sẽ thấy vì sao vượt MRL thường là dấu hiệu dùng thuốc sai cách hơn là thuốc quá độc.
Ở cấp quốc tế, Ủy ban Codex Alimentarius (do FAO và WHO lập) ban hành MRL tham khảo. Nhiều nước dùng Codex làm nền, nhưng các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật, Hàn, Trung Quốc, Úc đều có bảng riêng và có thể chặt hơn Codex với từng cặp hoạt chất và nông sản. Việt Nam cũng có quy định về giới hạn dư lượng cho thị trường trong nước; đạt quy định trong nước không bảo đảm đạt quy định nước nhập.
Bảng MRL thay đổi thường xuyên: một hoạt chất bị rút đăng ký ở EU thì MRL của nó thường bị hạ xuống mức mặc định sau một thời gian chuyển tiếp. Người làm xuất khẩu cần theo dõi thay đổi chứ không tra một lần rồi dùng mãi.
Mỗi thị trường quản MRL một kiểu
Bảng dưới nêu nguyên lý chung để bạn hình dung; con số cụ thể và danh sách hoạt chất phải tra ở cơ sở dữ liệu chính thức của từng nước:
| Thị trường | Cách quản | Chất không có ngưỡng riêng |
|---|---|---|
| Liên minh châu Âu | Một bảng chung cho cả khối theo quy định về MRL; có cơ sở dữ liệu tra cứu công khai | Thường áp mức mặc định 0,01 mg/kg |
| Nhật Bản | Hệ thống "danh sách khẳng định" (positive list) áp từ năm 2006 | Áp mức đồng nhất 0,01 ppm |
| Mỹ | Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) đặt "tolerance"; FDA kiểm ở cửa khẩu | Không có tolerance cho cặp chất – nông sản thì dư lượng phát hiện được có thể bị coi là vi phạm |
| Trung Quốc | Tiêu chuẩn quốc gia về giới hạn dư lượng, cập nhật theo đợt | Kiểm tiêu chuẩn hiện hành và yêu cầu trong nghị định thư từng loại quả |
| Hàn Quốc | Cũng chuyển sang hệ thống danh sách khẳng định cho nông sản | Áp mức mặc định thấp, kiểm hướng dẫn hiện hành |
| Codex | Mức tham khảo quốc tế | Một số nước nhỏ dùng Codex khi chưa có bảng riêng |
Một hệ quả thực tế: hoạt chất được đăng ký dùng ở Việt Nam, người trồng mua ở cửa hàng hợp pháp, phun đúng nhãn, vẫn có thể làm lô hàng trượt ở EU hay Nhật nếu hoạt chất đó không được phép hoặc có ngưỡng rất thấp ở nước nhập. Nhà xuất khẩu phải đưa danh sách hoạt chất được phép và cấm theo thị trường xuống tận vùng nguyên liệu.
Tra MRL cho một sản phẩm cụ thể
Khi nhận yêu cầu báo giá cho một thị trường mới, hãy làm các bước sau trước khi nhận đơn:
- Xác định đúng tên nông sản theo cách nước nhập phân loại. Ví dụ "tiêu" có thể nằm ở nhóm gia vị hạt, "chè" ở nhóm riêng, "thanh long" ở nhóm trái cây nhiệt đới vỏ không ăn được. Chọn sai nhóm là tra sai ngưỡng.
- Lập danh sách hoạt chất thực sự được dùng ở vùng nguyên liệu trong cả vụ, bao gồm thuốc trừ sâu, trừ bệnh, trừ cỏ, chất điều hoà sinh trưởng và thuốc xử lý sau thu hoạch.
- Tra từng hoạt chất trên cơ sở dữ liệu chính thức của nước nhập. Ghi lại ngày tra, vì bảng có thể đổi.
- Đánh dấu ba nhóm: được phép với ngưỡng rõ; không có ngưỡng (coi như áp mức mặc định); bị cấm hoặc đang bị rút.
- Hỏi người mua xem họ có tiêu chuẩn riêng chặt hơn luật không. Một số chuỗi siêu thị ở châu Âu đặt giới hạn bằng một phần MRL hoặc giới hạn số hoạt chất được phát hiện trên một mẫu.
- Đưa danh sách được phép, thời gian cách ly và lịch phun xuống vùng nguyên liệu; ghi trong hợp đồng thu mua.
- Kiểm nghiệm lô hàng trước khi xuất ở phòng thí nghiệm được công nhận, với danh mục chất phù hợp thị trường, không chỉ kiểm vài chất quen.
Bước 6 là chỗ quyết định. Cách lập và giữ nhật ký vườn, cách lấy mẫu kiểm ngay ở vựa thu mua là việc phía vườn và nhà sơ chế; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng thông tin MRL từ phía thị trường phải đi đến được tay người phun thuốc.
Vì sao lô hàng vẫn vượt dù "đã dặn kỹ"
Thời gian cách ly không đủ. Mùa giá tốt, người trồng có xu hướng thu sớm. Phun gần ngày hái là nguyên nhân hay gặp nhất của dư lượng cao.
Trộn hàng từ nhiều nguồn. Một lô xuất được gom từ vài chục hộ; chỉ một hộ dùng thuốc cấm là đủ làm mẫu gộp vượt ngưỡng. Gom hàng không phân lô, không ghi nguồn khiến cũng không truy ra ai.
Thuốc xử lý sau thu hoạch. Chất chống nấm, chất bảo quản dùng ở khâu sơ chế, kho lạnh hay đóng gói cũng để lại dư lượng, và không phải chất nào cũng được phép ở nước nhập.
Nhiễm từ môi trường. Thuốc phun ở ruộng bên cạnh bay sang, dụng cụ phun không rửa sạch, bao bì đựng lại hoá chất. Đây là lý do khu đệm và vệ sinh dụng cụ được nhiều chương trình chứng nhận yêu cầu.
Kiểm nghiệm không đủ chất. Phòng thí nghiệm chỉ kiểm danh mục ngắn theo yêu cầu, trong khi thị trường quét hàng trăm chất. Kết quả "đạt" trong tay bạn không có nghĩa là lô hàng không có chất khác.
Vượt MRL thì hậu quả kéo dài thế nào
Hậu quả trực tiếp là lô hàng bị từ chối, phải tái xuất hoặc tiêu huỷ, người mua có thể đòi bồi thường theo hợp đồng. Nhưng hậu quả gián tiếp mới nặng. Ở EU, trường hợp vi phạm được thông báo qua Hệ thống Cảnh báo Nhanh về Thực phẩm và Thức ăn chăn nuôi (RASFF), các nước thành viên đều thấy. Khi một nhóm hàng từ một nước bị phát hiện vi phạm lặp lại, EU có thể đưa cặp "sản phẩm – nước xuất xứ" vào danh sách kiểm tra tăng cường, nghĩa là một tỷ lệ lô hàng cao hơn bị lấy mẫu ở cửa khẩu, kéo dài thời gian và chi phí cho mọi doanh nghiệp cùng ngành, kể cả doanh nghiệp làm đúng.
Ở Mỹ, vi phạm lặp lại có thể khiến công ty bị đưa vào cảnh báo nhập khẩu, lô sau bị giữ mà không cần kiểm tra trực tiếp cho đến khi chứng minh được đã khắc phục. Ở Nhật, tỷ lệ kiểm tra cũng có thể bị nâng với sản phẩm hoặc nhà xuất khẩu có vi phạm.
Vì thế MRL là chuyện của cả ngành chứ không riêng một doanh nghiệp. Một lô tiêu vượt dư lượng có thể làm khó cho hàng trăm lô tiêu khác của Việt Nam trong nhiều tháng. Cách xử lý khi lô hàng đã bị cảnh báo, bị trả về được trình bày ở bài riêng trong chuyên mục này.
Ví dụ giả định: cùng một lô chè, hai kết quả
Ví dụ giả định: một hợp tác xã chè ở Thái Nguyên có một lô chè xanh đã kiểm nghiệm đạt quy định trong nước. Một khách ở Trung Đông và một khách ở EU cùng hỏi mua. Hợp tác xã tra bảng MRL của hai nơi cho sáu hoạt chất các hộ đã dùng trong vụ. Kết quả tra cho thấy năm hoạt chất có ngưỡng ở cả hai nơi và mức đo được của lô nằm dưới ngưỡng. Riêng một hoạt chất trừ nhện được phép ở Việt Nam lại không còn ngưỡng riêng cho chè ở EU, tức là bị áp mức mặc định rất thấp, trong khi mức đo được của lô cao hơn mức đó.
Lô chè vì vậy hợp để bán cho khách thứ nhất, theo đúng quy định nước đó, nhưng không thể gửi đi EU. Hợp tác xã báo thẳng với khách EU, hẹn vụ sau và làm ba việc: bỏ hoạt chất kia khỏi danh sách dùng trên các đồi chè dành cho đơn EU, tách riêng những đồi đó và ghi mã lô theo đồi, ký với các hộ điều khoản lấy mẫu trước thu hái. Cái giá của sự thẳng thắn là mất một đơn trong ngắn hạn; cái được là không có tên trong cảnh báo của EU, giữ được người mua cho vụ sau.
Ví dụ này cũng cho thấy vì sao "đạt" không phải một trạng thái tuyệt đối. Một kết quả kiểm nghiệm chỉ có nghĩa khi đặt cạnh bảng MRL của đúng nước sẽ nhận hàng.
Danh sách kiểm tra trước khi nhận đơn
Một bảng kiểm ngắn để dán trên bàn người phụ trách thu mua và chất lượng:
- Đã tra MRL của nước nhập cho từng hoạt chất dùng ở vùng nguyên liệu, có ghi ngày tra.
- Đã hỏi người mua về tiêu chuẩn riêng chặt hơn luật.
- Đã có danh sách hoạt chất cấm theo thị trường và gửi đến từng hộ, từng tổ hợp tác.
- Hợp đồng thu mua ghi rõ quyền lấy mẫu và trách nhiệm khi vượt dư lượng.
- Hàng gom được phân lô theo nguồn, có mã lô truy được về hộ hoặc vùng.
- Thuốc xử lý sau thu hoạch, chất bảo quản trong kho đã được kiểm theo luật nước nhập.
- Lô thành phẩm đã kiểm nghiệm ở phòng thí nghiệm được công nhận, danh mục chất phù hợp thị trường.
- Có kế hoạch nếu kết quả kiểm vượt: không xuất, chuyển thị trường phù hợp quy định, hay xử lý theo luật.
Lưu ý cuối: không bao giờ "pha loãng" một lô vượt dư lượng bằng cách trộn với lô sạch để kéo kết quả xuống dưới ngưỡng. Nhiều thị trường cấm rõ việc trộn để đạt giới hạn, và đó là hành vi gian dối với người mua.
Câu hỏi thường gặp
MRL của EU có phải chặt nhất thế giới không?
Không thể nói chung như vậy. Với một số cặp hoạt chất và nông sản, EU chặt hơn; với cặp khác, Nhật, Hàn hay Đài Loan lại chặt hơn, hoặc Mỹ không có tolerance nên coi như không được phép. Cách đúng là tra từng hoạt chất trên từng nông sản ở từng nước bạn định bán.
Mức 0,01 mg/kg có nghĩa là không được phun thuốc đó?
Gần như vậy với thực tế sản xuất. Mức mặc định thấp đến mức chỉ cần dùng thuốc trong vụ là có thể phát hiện được. Vì thế với chất không có ngưỡng riêng ở nước nhập, cách an toàn là không dùng trên vùng nguyên liệu dành cho thị trường đó.
Có cần kiểm nghiệm mọi lô không?
Không có quy tắc chung cho mọi trường hợp; tuỳ yêu cầu của người mua, của nước nhập và mức rủi ro của sản phẩm. Với thị trường khó và mặt hàng từng bị cảnh báo, nhiều nhà xuất khẩu kiểm từng lô. Kiểm nghiệm là chi phí, nhưng một lô bị trả về thường tốn hơn nhiều.
Hàng hữu cơ có lo chuyện MRL không?
Vẫn phải lo. Hàng hữu cơ không được dùng thuốc tổng hợp, và nhiều thị trường coi phát hiện dư lượng trên hàng hữu cơ là dấu hiệu vi phạm chứng nhận, có thể mất nhãn hữu cơ dù dư lượng dưới MRL. Nhiễm từ ruộng bên cạnh vẫn là rủi ro thật.
Kết quả kiểm nghiệm ở Việt Nam có được nước nhập công nhận không?
Kết quả từ phòng thí nghiệm được công nhận theo tiêu chuẩn quốc tế thường được người mua chấp nhận làm bằng chứng tham khảo. Nhưng nước nhập vẫn có quyền tự lấy mẫu kiểm ở cửa khẩu, và kết quả của họ là kết quả quyết định.
Một hoạt chất đang được phép bỗng bị hạ MRL thì làm sao biết?
EU, Nhật và nhiều nước công bố dự thảo và quy định mới công khai, thường có thời gian chuyển tiếp. Người mua, hiệp hội ngành hàng và cơ quan thông báo về hàng rào kỹ thuật trong thương mại là những nguồn cập nhật nên theo dõi.