Nhờ thu kèm chứng từ là cách người bán giao bộ chứng từ hàng hoá cho ngân hàng, nhờ ngân hàng chuyển sang nước người mua và chỉ trao cho người mua khi họ trả tiền (D/P, trả tiền đổi chứng từ) hoặc khi họ ký chấp nhận trả tiền vào một ngày sau (D/A, chấp nhận đổi chứng từ). Khác với thư tín dụng, ngân hàng trong nhờ thu chỉ là người chuyển và giữ chứng từ, không cam kết trả thay nếu người mua không trả.
Nhờ thu rẻ hơn và ít thủ tục hơn thư tín dụng, an toàn hơn chuyển tiền trả sau, nên vẫn được dùng với khách đã quen. Nhưng người bán cần hiểu rõ chuyện gì xảy ra khi người mua không đến nhận chứng từ: lúc đó hàng đã nằm ở cảng nước ngoài, và mọi chi phí đang tính từng ngày.
Nhờ thu là gì: ngân hàng giữ chứng từ, không giữ cam kết
Nhờ thu trong thương mại quốc tế phần lớn tuân theo bộ quy tắc thống nhất về nhờ thu URC 522 của Phòng Thương mại Quốc tế. Có bốn bên: người bán (người uỷ thác nhờ thu), ngân hàng của người bán (ngân hàng chuyển chứng từ), ngân hàng ở nước người mua (ngân hàng thu hộ, đôi khi kiêm ngân hàng xuất trình) và người mua (người trả tiền).
Ngân hàng làm đúng chỉ thị của người bán: xuất trình chứng từ cho người mua, chỉ trao khi người mua trả tiền hoặc ký chấp nhận hối phiếu, chuyển tiền về khi thu được. Ngân hàng không kiểm tra xem chứng từ có đầy đủ hay đúng hợp đồng không như trong thư tín dụng, và không có nghĩa vụ trả nếu người mua từ chối. Ngân hàng cũng không có nghĩa vụ trông coi hàng hoá.
Có thể hiểu nhờ thu như một người giữ chìa khoá trung lập: chìa khoá là bộ chứng từ, đặc biệt là vận đơn đường biển gốc theo lệnh, thứ người mua cần để lấy hàng từ hãng tàu. Chìa khoá chỉ có giá trị khi không có cửa phụ nào khác để người mua lấy hàng. Nếu có cửa phụ, như vận đơn đã cho giao hàng không cần bản gốc, nhờ thu mất gần hết tác dụng.
D/P và D/A khác nhau ở thời điểm người mua cầm được chứng từ
Hai dạng nhờ thu kèm chứng từ khác nhau ở một điểm, nhưng điểm đó quyết định mức rủi ro của bạn:
| Tiêu chí | D/P (trả tiền đổi chứng từ) | D/A (chấp nhận đổi chứng từ) |
|---|---|---|
| Người mua nhận chứng từ khi | Trả đủ tiền cho ngân hàng thu hộ | Ký chấp nhận trên hối phiếu kỳ hạn |
| Người bán nhận tiền khi | Ngân hàng thu hộ chuyển số tiền đã thu | Hối phiếu đến hạn và người mua trả |
| Người mua đã có hàng trước khi trả tiền không | Không | Có, nhận hàng và có thể bán trước khi trả |
| Nếu người mua không trả | Người bán còn quyền định đoạt hàng qua chứng từ, nhưng hàng đang ở nước ngoài | Hàng đã mất khỏi tay; người bán còn hối phiếu đã chấp nhận để đòi nợ |
| Mức rủi ro với người bán | Trung bình | Cao, gần với bán chịu |
D/A về bản chất là cho người mua nợ có giấy tờ. Hối phiếu đã chấp nhận là một công cụ đòi nợ, ở nhiều nước có giá trị khởi kiện thuận lợi hơn hoá đơn trơn, nhưng vẫn là đi đòi nợ ở nước ngoài. Muốn an toàn hơn, người bán có thể đề nghị hối phiếu được một ngân hàng bảo lãnh thanh toán, điều phải thoả thuận từ trước.
Luồng đi của một lô hàng thanh toán bằng nhờ thu D/P
Một lô hàng đường biển theo D/P thường đi theo các bước sau:
- Hai bên ký hợp đồng ghi thanh toán bằng nhờ thu D/P, ghi rõ ngân hàng thu hộ nếu người mua chỉ định.
- Người bán giao hàng lên tàu, nhận vận đơn gốc theo lệnh (thường để trống hoặc theo lệnh người gửi, ký hậu sau), không phải vận đơn ghi đích danh người mua.
- Người bán lập bộ chứng từ: hối phiếu trả ngay, hoá đơn, vận đơn gốc đủ bộ, phiếu đóng gói, chứng nhận xuất xứ và các giấy khác.
- Người bán nộp chứng từ cho ngân hàng của mình kèm chỉ thị nhờ thu bằng văn bản.
- Ngân hàng chuyển chứng từ sang ngân hàng thu hộ ở nước người mua.
- Ngân hàng thu hộ báo cho người mua; người mua trả tiền và nhận chứng từ.
- Người mua dùng vận đơn gốc nhận hàng từ hãng tàu; ngân hàng thu hộ chuyển tiền về cho người bán.
Thời gian gửi chứng từ qua đường chuyển phát có thể mất vài ngày. Nếu tàu chạy nhanh, hàng có thể tới trước chứng từ, và người mua lúc đó sẽ thúc bạn cho giao hàng không cần bản gốc. Đây chính là lúc nhiều người bán mất kiểm soát.
Loại vận đơn quyết định nhờ thu có tác dụng hay không
Nhờ thu chỉ giữ được hàng khi chứng từ ngân hàng giữ là thứ duy nhất mở được cửa kho của hãng tàu. Bảng dưới so các cách phát hành vận đơn thường gặp từ góc nhìn người bán dùng nhờ thu:
| Cách phát hành | Người mua lấy hàng thế nào | Hợp với nhờ thu không |
|---|---|---|
| Vận đơn đường biển gốc theo lệnh, người bán ký hậu | Phải xuất trình vận đơn gốc đã ký hậu cho hãng tàu | Hợp nhất, ngân hàng giữ bản gốc là giữ được hàng |
| Vận đơn đường biển gốc ghi đích danh người mua | Theo thông lệ ở nhiều nước vẫn cần bản gốc, nhưng có nơi hãng tàu giao cho người có tên mà không đòi bản gốc | Rủi ro, tuỳ luật và thông lệ nước đến |
| Vận đơn đã cho giao không cần bản gốc | Chỉ cần chứng minh là người nhận hàng có tên | Không hợp, nhờ thu mất tác dụng |
| Giấy gửi hàng đường biển | Người nhận có tên lấy hàng mà không cần bản gốc | Không hợp |
| Vận đơn hàng không | Người nhận có tên lấy hàng | Không hợp, trừ khi hàng gửi cho ngân hàng và ngân hàng đồng ý trước |
Trước khi đồng ý thanh toán bằng nhờ thu, hãy hỏi forwarder hoặc hãng tàu loại vận đơn họ sẽ phát hành và thông lệ giao hàng ở cảng đến. Một dòng trong hợp đồng ghi rõ “vận đơn đường biển gốc, đủ bộ, theo lệnh” giúp tránh tình huống người mua đòi đổi loại vận đơn vào phút chót.
Rủi ro khi người mua không nhận chứng từ
Hàng nằm cảng, phí chạy từng ngày. Người mua từ chối trả với lý do giá thị trường đã giảm, hoặc đơn giản là không còn cần hàng. Container nằm ở cảng đến, phí lưu container và lưu bãi tính theo ngày, người bán là chủ hàng phải trả. Hàng tươi, hàng đông lạnh còn tốn điện cắm container lạnh và có thể hỏng.
Người mua dùng tình thế để ép giá. Khi biết người bán ở xa, khó xoay xở, người mua đề nghị nhận hàng với giá thấp hơn nhiều. Không ít người bán đành chấp nhận vì các phương án khác còn tốn hơn.
Tìm người mua khác hoặc chở về đều tốn kém. Bán cho người mua khác tại nước đến cần người làm thay ở đó và có thể vướng quy định nhập khẩu; chở hàng về Việt Nam tốn cước hai chiều và thủ tục tái nhập. Hàng để quá lâu có thể bị cơ quan hải quan nước đến xử lý theo luật của họ.
Hàng đi máy bay không có “chìa khoá”. Vận đơn hàng không không phải chứng từ sở hữu hàng; hàng ghi gửi cho người mua thì người mua nhận được mà không cần chứng từ từ ngân hàng. Với hàng đi máy bay, nhờ thu gần như không bảo vệ gì nếu không có thoả thuận gửi hàng cho ngân hàng nhận, và ngân hàng thường không nhận vai trò đó nếu chưa đồng ý trước.
Khi nào nhờ thu vẫn là lựa chọn hợp lý
Dù có rủi ro, nhờ thu vẫn có chỗ đứng. Nó hợp trong các trường hợp:
- Khách đã giao dịch nhiều lô, trả đúng hạn, và không muốn tốn phí mở thư tín dụng.
- Hàng có thị trường rộng ở nước đến, dễ bán lại cho người khác nếu khách đầu từ chối, như nông sản thô tiêu chuẩn.
- Kết hợp với tiền cọc đủ lớn để che chi phí xử lý hàng nếu người mua bỏ hàng: cọc bằng chuyển tiền, phần còn lại bằng D/P.
- Thị trường mà người mua quen dùng nhờ thu, và ngân hàng thu hộ ở đó làm việc nghiêm túc, có kinh nghiệm.
- Bạn có đại lý hoặc đối tác ở nước đến có thể thay mặt xử lý hàng khi có sự cố.
Với khách mới và hàng làm theo thiết kế riêng, không bán được cho ai khác, D/P chỉ nên dùng khi đã có cọc lớn; D/A nên tránh nếu không có bảo lãnh ngân hàng cho hối phiếu hoặc bảo hiểm tín dụng.
Viết chỉ thị nhờ thu cho chặt
Chỉ thị nhờ thu là văn bản người bán gửi ngân hàng, và ngân hàng chỉ làm theo những gì được ghi. Những dòng nên có:
- Rõ là D/P hay D/A, kỳ hạn hối phiếu nếu là D/A, số tiền và loại tiền.
- Tên, địa chỉ đầy đủ của người mua và ngân hàng thu hộ.
- Phí ngân hàng ở nước người mua do ai chịu, và nếu người mua từ chối trả phí thì ngân hàng có được miễn phí để trao chứng từ không.
- Có yêu cầu làm kháng nghị (protest) khi người mua từ chối trả hoặc từ chối chấp nhận hay không. Kháng nghị tạo bằng chứng chính thức cho việc khởi kiện ở một số nước, nhưng tốn phí.
- Người đại diện khi có sự cố (case of need) ở nước đến, nếu có, và quyền hạn của người đó: chỉ được nhận thông tin hay được quyết định thay.
- Yêu cầu ngân hàng thu hộ báo ngay bằng điện khi người mua từ chối, kèm lý do.
Chỉ thị càng rõ thì ngân hàng thu hộ càng ít phải hỏi lại, và bạn càng sớm biết khi có chuyện để xử lý hàng trước khi chi phí lưu bãi đội lên.
Tự phòng thủ khi bán bằng nhờ thu
Phòng thủ đầu tiên nằm ở vận đơn. Giữ vận đơn đường biển gốc theo lệnh, không đồng ý cho hãng tàu giao hàng không cần bản gốc khi chưa nhận được tiền, và không gửi bản gốc trực tiếp cho người mua ngoài kênh ngân hàng. Với hàng đi máy bay, cân nhắc phương thức khác.
Phòng thủ thứ hai là kiểm tra người mua trước khi giao: lịch sử thanh toán của họ với bạn, thông tin từ ngân hàng, báo cáo tín dụng doanh nghiệp từ các tổ chức cung cấp thông tin, và hỏi thăm trong cộng đồng xuất khẩu cùng ngành. Một người mua đã từng bỏ hàng ở cảng thường không chỉ bỏ một lần.
Phòng thủ thứ ba là tiền cọc và hạn mức. Cọc đủ để che chi phí xử lý hàng nếu bị bỏ; tổng giá trị đang nhờ thu với một khách không vượt mức bạn chịu được. Với khách lớn muốn D/A, bảo hiểm tín dụng xuất khẩu hoặc bảo lãnh ngân hàng cho hối phiếu là hai công cụ đáng hỏi. Cuối cùng, hợp đồng nên ghi rõ trách nhiệm chi phí và thiệt hại khi người mua không nhận chứng từ, để bạn có căn cứ đòi khi phải xử lý hàng.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ thu trơn khác nhờ thu kèm chứng từ thế nào?
Nhờ thu trơn là ngân hàng chỉ thu hộ trên các giấy tờ tài chính như hối phiếu, còn chứng từ hàng hoá người bán gửi thẳng cho người mua. Như vậy người mua đã có chứng từ nhận hàng trước khi trả, rủi ro của người bán gần như bán chịu. Nhờ thu kèm chứng từ an toàn hơn vì ngân hàng giữ chứng từ.
Ngân hàng có chịu trách nhiệm nếu người mua không trả tiền không?
Không. Theo quy tắc nhờ thu, ngân hàng chỉ hành động theo chỉ thị và với sự cẩn trọng hợp lý, không cam kết trả thay. Ngân hàng có thể chịu trách nhiệm nếu trao chứng từ trái chỉ thị, ví dụ trao chứng từ D/P khi người mua chưa trả.
Có thể chuyển từ D/P sang D/A giữa chừng không?
Có thể nếu người bán đồng ý và gửi chỉ thị sửa đổi cho ngân hàng. Người mua thường đề nghị việc này khi chưa đủ tiền trả. Trước khi đồng ý, hãy đánh giá lại rủi ro: chuyển sang D/A là trao hàng trước, nhận tiền sau.
Hàng nằm cảng lâu vì người mua không nhận thì xử lý thế nào?
Liên lạc ngay với hãng tàu hoặc forwarder ở nước đến để biết chi phí đang phát sinh và thời hạn trước khi hàng bị xử lý theo luật nước đó. Song song, tìm người mua thay thế hoặc tính phương án chở về. Quyết định sớm thường giảm thiệt hại hơn chờ người mua đổi ý.
Nhờ thu có cần hối phiếu không?
Với D/A, hối phiếu kỳ hạn là bắt buộc vì người mua ký chấp nhận trên đó. Với D/P, nhiều giao dịch dùng hối phiếu trả ngay, một số thị trường không đòi. Hỏi ngân hàng của bạn mẫu hối phiếu và thông lệ của nước người mua.