Xuất khẩu đồ gỗ nội thất đòi bốn nhóm yêu cầu: chứng minh gỗ có nguồn gốc hợp pháp và truy xuất được qua chuỗi cung ứng, an toàn vật liệu (phát thải formaldehyde của ván ép, ván dăm, ván sợi và hoá chất trong sơn phủ), chất lượng kỹ thuật (độ ẩm gỗ, độ bền kết cấu, độ ổn định), và đóng gói, tháo lắp phù hợp với cách người mua bán lẻ. Nhóm thứ nhất là nhóm doanh nghiệp nhỏ hay hụt nhất.
Việt Nam có ngành chế biến gỗ xuất khẩu lớn, với nhiều xưởng vừa và nhỏ làm gia công cho nhà máy lớn hoặc bán trực tiếp cho nhà nhập khẩu. Bài này đứng ở góc cả nước, không theo một địa phương, và tập trung vào những gì người mua ở Mỹ, châu Âu, Nhật, Hàn thường đòi.
Gỗ hợp pháp: từ khu rừng đến chiếc ghế
Các thị trường lớn đều có luật cấm nhập khẩu gỗ khai thác bất hợp pháp. Mỹ có đạo luật Lacey (bản sửa đổi năm 2008 mở rộng sang sản phẩm gỗ), đòi nhà nhập khẩu khai loài gỗ và nước khai thác cho nhiều nhóm sản phẩm. Liên minh châu Âu trước đây áp quy định về gỗ, nay chuyển sang quy định về sản phẩm không gây phá rừng có phạm vi gồm gỗ, với lộ trình áp dụng đã được điều chỉnh. Nhật, Hàn, Úc cũng có quy định riêng về gỗ hợp pháp.
Điểm chung của các luật này là trách nhiệm của nhà nhập khẩu: họ phải chứng minh đã làm đủ bước kiểm tra nguồn gốc. Vì vậy họ đẩy yêu cầu về phía bạn, đòi danh sách loài gỗ, nước khai thác, giấy tờ mua bán, hồ sơ nhập khẩu gỗ nguyên liệu nếu gỗ nhập, và đôi khi đến tận khu rừng hoặc lô rừng trồng.
Ở Việt Nam, Nghị định 102/2020/NĐ-CP quy định hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp, gắn với hiệp định đối tác tự nguyện về thực thi luật lâm nghiệp với Liên minh châu Âu. Nghị định phân loại doanh nghiệp, quy định hồ sơ nguồn gốc gỗ và thủ tục xác minh khi xuất khẩu. Kiểm văn bản hiện hành và các sửa đổi trước khi làm hồ sơ, vì đây là lĩnh vực có điều chỉnh theo lộ trình thực thi hiệp định.
Hồ sơ truy xuất mà người mua đồ gỗ thường hỏi
Mức độ sâu tuỳ thị trường và người mua, nhưng một bộ hồ sơ đủ dùng cho phần lớn đơn hàng gồm:
- Danh sách loài gỗ dùng trong từng sản phẩm, ghi cả tên khoa học, kể cả gỗ dùng cho phần khuất như thanh giằng, khung trong.
- Nguồn gỗ: gỗ rừng trồng trong nước, gỗ nhập khẩu, hay gỗ tận dụng; nước khai thác.
- Hoá đơn, hợp đồng mua gỗ, bảng kê lâm sản theo quy định với gỗ trong nước.
- Tờ khai nhập khẩu và hồ sơ nguồn gốc từ nước xuất với gỗ nhập.
- Với ván nhân tạo: thông tin nhà cung cấp ván và nguồn nguyên liệu của ván, vì ván cũng là gỗ.
- Sổ theo dõi nhập, xuất, tồn gỗ theo lô để nối từ nguyên liệu đến lô thành phẩm.
Chỗ hay hụt là gỗ của phần khuất và ván. Nhiều xưởng có hồ sơ đẹp cho gỗ mặt bàn nhưng không biết thanh giằng bên dưới là gỗ gì, mua của ai. Người mua làm đánh giá rủi ro sẽ hỏi đúng chỗ đó.
Bộ hồ sơ nên lập theo từng mẫu sản phẩm và cập nhật khi đổi nhà cung cấp gỗ. Một tệp bảng tính đơn giản liệt kê mẫu, bộ phận, loài gỗ, nguồn, số hoá đơn đã đủ để trả lời phần lớn câu hỏi của người mua trong vài phút, thay vì vài tuần lục lại chứng từ.
Gỗ nhập khẩu làm nguyên liệu: chỗ rủi ro nguồn gốc cao nhất
Một phần lớn gỗ nguyên liệu của ngành chế biến là gỗ nhập từ nhiều nước. Với người mua nước ngoài, gỗ nhập từ những nước bị đánh giá rủi ro cao về khai thác trái phép là phần cần soi kỹ nhất trong chuỗi của bạn. Nếu gỗ ấy đi vào sản phẩm và sau này bị phát hiện có nguồn gốc bất hợp pháp, cả nhà nhập khẩu lẫn bạn đều chịu hậu quả: hàng bị giữ, bị tịch thu, uy tín mất.
Theo hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp của Việt Nam, gỗ nhập khẩu phải kèm hồ sơ chứng minh nguồn gốc theo quy định, và gỗ từ vùng địa lý tích cực hay không tích cực được xử lý khác nhau. Kiểm danh sách và tiêu chí hiện hành trước khi mua. Người mua của bạn còn có thể có danh sách loài gỗ hoặc nước nguồn mà họ không nhận, kể cả khi gỗ hợp pháp.
Cách làm an toàn với xưởng nhỏ: ưu tiên gỗ rừng trồng trong nước hoặc gỗ nhập có hồ sơ đầy đủ từ nhà cung cấp có uy tín; không mua gỗ trôi nổi giá rẻ bất thường; hỏi trước người mua xem loài gỗ và nước nguồn dự định dùng có nằm trong chính sách của họ không. Nếu người mua của bạn yêu cầu gỗ có chứng nhận bền vững, gỗ nhập không chứng nhận sẽ không dùng được cho đơn đó dù hợp pháp. Các loài gỗ thuộc danh mục của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp cần giấy phép riêng, và tốt nhất là tránh hẳn khi mới làm hàng xuất khẩu.
Chứng nhận quản lý rừng và chuỗi hành trình sản phẩm
Ngoài luật, nhiều nhà bán lẻ đặt chính sách chỉ mua đồ gỗ có chứng nhận quản lý rừng bền vững và chuỗi hành trình sản phẩm, phổ biến là hệ thống FSC và PEFC. Chứng nhận quản lý rừng cấp cho chủ rừng; chứng nhận chuỗi hành trình cấp cho từng doanh nghiệp trong chuỗi chế biến, thương mại, để chứng minh gỗ có chứng nhận không bị trộn lẫn với gỗ không chứng nhận.
Đối với xưởng nhỏ, câu hỏi thực tế là: người mua có bắt buộc không, hay chỉ ưu tiên? Nếu bắt buộc, xưởng cần chứng nhận chuỗi hành trình của chính mình, và nguồn gỗ có chứng nhận phải đủ ổn định. Nếu chỉ ưu tiên, có thể bắt đầu bằng hồ sơ gỗ hợp pháp đầy đủ rồi tính chứng nhận khi có đơn ổn định.
Lưu ý không dùng tên, biểu trưng của hệ thống chứng nhận trên sản phẩm hay tài liệu chào hàng khi chưa được cấp. Đây là vi phạm quy tắc sử dụng nhãn của hệ thống và người mua lớn kiểm được số chứng nhận rất nhanh. Phần chi tiết về các loại chứng nhận và tổ chức đánh giá thuộc bài về tiêu chuẩn chứng nhận.
An toàn vật liệu: formaldehyde, sơn phủ và hoá chất
Phần này hay bị xem nhẹ ở xưởng nhỏ vì không nhìn thấy bằng mắt, nhưng là nguyên nhân thu hồi sản phẩm thật ở thị trường khó:
| Vấn đề | Nguồn gốc | Người mua thường đòi gì |
|---|---|---|
| Phát thải formaldehyde | Keo trong ván ép, ván dăm, ván sợi | Ván đạt mức phát thải theo luật nước nhập, có chứng nhận hoặc kết quả thử |
| Kim loại nặng trong sơn | Bột màu, chất làm khô trong sơn | Thử kim loại nặng, nhất là với đồ trẻ em |
| Dung môi bay hơi | Sơn gốc dung môi, chất pha loãng | Sơn đạt giới hạn hợp chất hữu cơ bay hơi nếu nước nhập có quy định |
| Chất chống mốc, chống mối | Xử lý gỗ nguyên liệu | Danh sách hoá chất dùng, phải được phép ở nước nhập |
| Hoá chất hạn chế khác | Vải bọc, mút, keo dán, kim loại phụ kiện | Bản cam kết theo danh sách hoá chất hạn chế của người mua |
Mỹ có quy định liên bang về phát thải formaldehyde từ sản phẩm gỗ composite; châu Âu, Nhật, Hàn cũng có hệ thống phân cấp phát thải riêng. Mức và cách chứng nhận khác nhau, nên khi mua ván cho đơn xuất khẩu, hỏi nhà cung cấp ván chứng nhận theo hệ thống nào và có khớp với thị trường của bạn không.
Chất lượng kỹ thuật: độ ẩm, kết cấu và hoàn thiện
Độ ẩm gỗ. Gỗ chưa sấy đủ khô sẽ co ngót, nứt, cong vênh, hở mộng khi đến nơi có khí hậu khô hơn hoặc có máy sưởi. Người mua thường ghi khoảng độ ẩm cho phép tuỳ khí hậu thị trường. Đo bằng máy đo độ ẩm ở nhiều điểm, ghi kết quả theo lô.
Độ bền kết cấu. Ghế, giường, kệ phải chịu tải và chịu dùng lặp lại. Người mua lớn thường thử độ bền theo tiêu chuẩn đồ nội thất của thị trường họ: tải tĩnh, va đập, mỏi. Mẫu đầu tiên nên được thử trước khi sản xuất hàng loạt.
An toàn chống lật. Tủ cao, kệ cao, tủ ngăn kéo có nguy cơ lật đè trẻ em. Một số thị trường có quy định hoặc tiêu chuẩn bắt buộc về độ ổn định và phụ kiện chống lật. Đây là điểm không được thương lượng.
Hoàn thiện bề mặt. Màu sơn khớp mẫu, độ bóng đều, không chảy sơn, không bụi, chịu được nước và nhiệt ở mức người mua yêu cầu. Gỗ tự nhiên khác màu giữa các tấm; cần mẫu màu giới hạn như với mọi hàng thủ công.
Mối mọt. Gỗ chưa xử lý có thể mang côn trùng, nước nhập phát hiện là giữ lô hàng. Sấy đúng chế độ thường đồng thời diệt côn trùng; gỗ nhập cũng cần kiểm khi nhận.
Đóng phẳng, tháo lắp và cách người mua bán lẻ
Nhiều nhà bán lẻ đồ nội thất, nhất là bán online, muốn sản phẩm đóng phẳng: tháo rời, xếp trong hộp nhỏ, khách tự lắp ở nhà. Điều này giảm chi phí vận chuyển và kho, nhưng đòi xưởng thay đổi thiết kế: mộng thay bằng ốc vít, khoan lỗ chính xác để lắp không lệch, túi phụ kiện đủ, hướng dẫn lắp bằng hình rõ ràng.
Người mua sẽ thử lắp mẫu: mất bao lâu, có cần dụng cụ đặc biệt không, lỗ có khớp không. Một lỗ khoan lệch vài mi li mét trên hàng nghìn sản phẩm là hàng nghìn khiếu nại của người dùng cuối. Đây là lý do xưởng làm hàng đóng phẳng thường đầu tư đồ gá, khuôn khoan cố định thay vì đo tay từng chiếc.
Hộp đóng gói phải chịu thử rơi, chịu xếp chồng, bảo vệ góc cạnh, và với bán online còn phải chịu được nhiều lần bốc xếp riêng lẻ. Khối lượng mỗi hộp cũng cần tính để một người hoặc hai người khiêng được, theo yêu cầu của nhà bán lẻ. Thiết kế hộp, nhãn và ký mã hiệu chi tiết thuộc bài về bao bì.
Trước khi chuyển sang đóng phẳng, nên làm thử vài bộ, nhờ người chưa từng thấy sản phẩm lắp theo hướng dẫn và bấm giờ. Chỗ nào họ lúng túng là chỗ cần sửa thiết kế hoặc hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ cao su, gỗ keo rừng trồng có cần hồ sơ hợp pháp không?
Có. Gỗ rừng trồng vẫn phải có hồ sơ nguồn gốc theo quy định về hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp, và người mua vẫn hỏi nguồn. Hồ sơ rừng trồng thường dễ lập hơn gỗ rừng tự nhiên hay gỗ nhập, nhưng không được bỏ qua.
Xưởng nhỏ làm gia công cho nhà máy lớn có phải lo hồ sơ gỗ không?
Có. Nhà máy lớn khi bị người mua đánh giá sẽ truy ngược đến các xưởng gia công. Xưởng giữ được sổ nhập xuất tồn gỗ, hoá đơn và thông tin loài gỗ sẽ được ưu tiên giữ đơn.
Ván MDF trong nước có dùng được cho hàng xuất sang Mỹ không?
Được nếu ván đạt mức phát thải formaldehyde theo quy định liên bang của Mỹ và có chứng nhận phù hợp mà người mua chấp nhận. Hỏi nhà cung cấp ván chứng nhận theo hệ thống nào trước khi mua cho đơn xuất khẩu.
Đồ gỗ có cần giấy kiểm dịch thực vật không?
Đồ gỗ thành phẩm đã qua chế biến thường được xử lý khác với gỗ thô, nhưng một số nước vẫn kiểm côn trùng hoặc đòi bằng chứng xử lý. Kiểm yêu cầu cụ thể của nước nhập; pallet gỗ đi kèm phải theo tiêu chuẩn xử lý vật liệu đóng gói gỗ.
Người mua hỏi mã HS của bàn ghế thì tra ở đâu?
Tra theo biểu thuế và danh mục hàng hoá hiện hành, dựa vào vật liệu chính và công dụng. Mã HS ảnh hưởng cả thuế và quy tắc xuất xứ, khai sai là vi phạm. Thủ tục chi tiết thuộc phần hải quan.
Có nên làm hàng đóng phẳng ngay từ đầu không?
Chỉ khi người mua bán theo kênh cần hàng đóng phẳng và xưởng đủ khả năng gia công chính xác. Nếu chưa, bắt đầu với hàng lắp sẵn cho người mua quen hàng thủ công, rồi chuyển dần khi đã có đồ gá, khuôn khoan.