Doanh nghiệp nhỏ muốn xuất khẩu thủy sản phải đáp ứng trước hết một điều kiện về nơi làm hàng: nhiều thị trường như Liên minh châu Âu, Hàn Quốc, Trung Quốc chỉ nhận thủy sản từ cơ sở chế biến có tên trong danh sách được nước đó chấp nhận. Tiếp theo là nguồn nguyên liệu: hàng khai thác phải chứng minh được đánh bắt hợp pháp, hàng nuôi phải sạch tồn dư kháng sinh và hoá chất cấm. Cuối cùng là chuỗi lạnh, bao bì và quy cách thương mại theo người mua.
Vì điều kiện thứ nhất, phần lớn cơ sở nhỏ không tự xuất được ngay mà đi qua một trong hai đường: bán nguyên liệu, bán thành phẩm cho nhà máy đã có mã, hoặc thuê nhà máy có mã gia công rồi đứng tên xuất khẩu. Bài này giải thích từng lớp yêu cầu và cách doanh nghiệp nhỏ đặt mình vào chuỗi một cách an toàn.
Danh sách cơ sở được phép: cửa đầu tiên của thủy sản
Thủy sản là thực phẩm nguồn gốc động vật, nên nhiều nước nhập không chỉ kiểm từng lô hàng mà còn đánh giá cả hệ thống kiểm soát của nước xuất và từng cơ sở chế biến. Cơ quan quản lý chất lượng nông lâm thủy sản của Việt Nam kiểm tra, rồi đề nghị đưa cơ sở vào danh sách; nước nhập có thể chấp nhận, kiểm tra lại, hoặc gạch tên khi phát hiện vi phạm. Mỗi cơ sở trong danh sách có một mã số in trên bao bì.
Điều này có nghĩa là một xưởng nhỏ làm khô cá, chả cá hay tôm đông lạnh rất ngon vẫn không thể bán thẳng cho người mua châu Âu nếu xưởng chưa có tên. Để có tên, xưởng phải đạt điều kiện về nhà xưởng, nước, vệ sinh, kiểm soát nhiệt độ và có chương trình quản lý an toàn thực phẩm vận hành thật, thường xây dựng theo nguyên lý HACCP.
Khi đã có tên, mã cũng có thể bị tạm dừng nếu lô hàng bị phát hiện vi phạm nhiều lần. Vì vậy doanh nghiệp đi thuê gia công cũng phải quan tâm đến hồ sơ của nhà máy mình thuê: một lô hàng của khách khác bị cảnh báo có thể ảnh hưởng đến cả mã đó, và gián tiếp ảnh hưởng đơn của bạn. Hãy hỏi thẳng nhà máy về lịch sử cảnh báo và kế hoạch khắc phục nếu có.
Hàng khai thác: chứng minh đánh bắt hợp pháp và câu chuyện thẻ vàng
Từ năm 2017, Ủy ban châu Âu áp dụng "thẻ vàng" với thủy sản khai thác của Việt Nam do lo ngại về khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, viết tắt là IUU. Thẻ vàng không phải lệnh cấm, nhưng khiến hàng khai thác vào châu Âu bị kiểm tra hồ sơ chặt hơn. Tình trạng thẻ có thể thay đổi sau các đợt thanh tra, nên kiểm thông tin mới nhất từ cơ quan quản lý thủy sản.
Ở mức nguyên lý, hàng khai thác xuất sang châu Âu cần giấy chứng nhận khai thác chứng minh con cá được đánh bắt bởi tàu có giấy phép, ở vùng được phép, được ghi nhật ký và cập cảng có kiểm soát. Hồ sơ phải nối được từ tàu, qua cảng cá, qua nậu vựa, đến nhà máy và lô hàng xuất. Đứt một mắt xích là lô hàng có thể bị từ chối.
Mỹ cũng có chương trình giám sát nhập khẩu với một số loài thủy sản có nguy cơ gian lận hoặc khai thác bất hợp pháp cao, đòi nhà nhập khẩu lưu dữ liệu nguồn gốc. Mỹ còn có quy định liên quan đến việc bảo vệ động vật có vú ở biển áp cho các nghề khai thác xuất khẩu vào Mỹ. Doanh nghiệp nhỏ nên hỏi người mua họ cần dữ liệu gì, và không mua nguyên liệu khai thác không có giấy tờ, dù giá rẻ hơn.
Hàng nuôi: tồn dư kháng sinh, hoá chất cấm và những điều người mua kiểm
Với tôm, cá tra và các loài nuôi, nỗi lo lớn nhất của nước nhập là tồn dư thuốc thú y, kháng sinh và hoá chất cấm. Mỗi nước có danh sách chất cấm và mức tồn dư tối đa riêng. Người mua chuyên nghiệp thường đòi:
- Kết quả kiểm tồn dư theo danh mục chất của nước nhập cho từng lô, từ phòng thử nghiệm được công nhận.
- Truy xuất được ao nuôi hoặc vùng nuôi, cùng nhật ký dùng thức ăn và thuốc.
- Cam kết của nhà cung cấp nguyên liệu về thời gian ngưng thuốc trước thu hoạch.
- Không bơm, ngâm tạp chất để tăng trọng lượng; tỷ lệ mạ băng đúng như khai báo.
- Ở một số người mua, chứng nhận nuôi trồng có trách nhiệm do tổ chức độc lập cấp.
Mạ băng là lớp nước đá phủ ngoài sản phẩm đông lạnh để chống mất nước. Khai mạ băng thấp hơn thực tế nghĩa là khách trả tiền cho nước; nhiều nước nhập kiểm khối lượng tịnh sau khi rã băng, sai lệch là gian lận nhãn. Đây là lỗi doanh nghiệp nhỏ hay mắc do chạy theo giá thấp.
Với hộ nuôi cung cấp nguyên liệu, cách giữ an toàn là thoả thuận trước danh sách thuốc và hoá chất được dùng, lấy mẫu kiểm tồn dư trước ngày thu hoạch, và chỉ nhận ao đã có kết quả đạt. Ao chưa có kết quả thì để lại, đừng trộn vào lô xuất rồi hy vọng không bị lấy mẫu trúng.
Ba con đường vào xuất khẩu thủy sản cho cơ sở nhỏ
Không phải ai cũng cần tự có nhà máy được phép ngay từ đầu. So sánh ba cách thường gặp:
| Con đường | Bạn làm gì | Điểm mạnh | Điểm cần coi chừng |
|---|---|---|---|
| Bán nguyên liệu cho nhà máy xuất khẩu | Nuôi hoặc thu mua, giao nguyên liệu đạt chuẩn | Ít vốn, không lo thủ tục xuất | Phụ thuộc giá thu mua, khó xây thương hiệu |
| Thuê nhà máy có mã gia công | Tự tìm người mua, đứng tên hợp đồng, nhà máy làm hàng | Tiếp cận thị trường khó mà chưa phải xây xưởng | Phải kiểm soát chất lượng ở xưởng không phải của mình |
| Tự đầu tư xưởng và xin vào danh sách | Xây hoặc nâng cấp xưởng, vận hành hệ thống an toàn thực phẩm | Chủ động hoàn toàn | Vốn lớn, thời gian dài, phải duy trì liên tục |
Nhiều doanh nghiệp đi lần lượt cả ba bước: bán nguyên liệu để hiểu chuỗi, thuê gia công để thử thị trường, rồi mới đầu tư xưởng khi đã có người mua ổn định. Bước nào cũng phải giữ hồ sơ truy xuất đầy đủ, vì đó là tài sản khi xin vào danh sách sau này.
Chuỗi lạnh và bao bì: thủy sản không tha thứ cho vài giờ sơ suất
Hàng đông lạnh. Thủy sản đông lạnh thường được bảo quản và vận chuyển ở nhiệt độ rất thấp, quanh mức âm 18 độ C hoặc lạnh hơn theo yêu cầu người mua. Rã đông rồi cấp đông lại làm hỏng cấu trúc thịt, mất nước, và người mua có kinh nghiệm nhận ra được.
Hàng tươi sống và ướp đá. Đi đường hàng không, thời gian từ thu hoạch đến tay người mua rất ngắn, đòi phối hợp chặt giữa nhà đóng gói, kho lạnh sân bay và người mua. Phù hợp với lô nhỏ, giá trị cao.
Kiểm soát histamine với cá. Một số loài cá như cá ngừ, cá thu sinh histamine khi bảo quản không đủ lạnh sau đánh bắt. Histamine không mất khi nấu, nên nhiều nước kiểm chỉ tiêu này ở lô hàng. Gốc của vấn đề nằm ở khâu trên tàu và cảng cá.
Bao bì và nhãn theo nước nhập. Thường phải có tên thương mại và tên khoa học của loài, phương thức sản xuất (khai thác hay nuôi), vùng khai thác, mã cơ sở, khối lượng tịnh. Chi tiết theo quy định nhãn của từng nước; phần thiết kế nhãn là chuyện riêng của khâu bao bì.
Ghi nhiệt độ cả hành trình. Đặt thiết bị ghi nhiệt trong container và giữ bản ghi. Khi lô hàng có vấn đề, đây là bằng chứng để xác định lỗi ở khâu nào và làm việc với bảo hiểm.
Giữ chất lượng khi thuê nhà máy có mã gia công
Con đường thuê gia công giúp cơ sở nhỏ vào được thị trường khó, nhưng tên trên hợp đồng bán hàng là tên bạn: hàng lỗi thì người mua đòi bạn trước. Một khung làm việc đủ chặt:
- Thăm nhà máy trước khi ký: xem khu tiếp nhận nguyên liệu, kho lạnh, khu đóng gói, cách tách lô của từng khách.
- Hỏi thẳng lịch sử cảnh báo, tạm dừng mã của nhà máy trong vài năm gần đây và cách họ đã khắc phục.
- Viết hợp đồng gia công ghi rõ quy cách, định mức nguyên liệu, tỷ lệ mạ băng, cách tính hao hụt, trách nhiệm khi kết quả kiểm không đạt.
- Cử người của bạn có mặt ở các mẻ đầu, hoặc thuê bên giám định độc lập kiểm trước khi đóng container.
- Yêu cầu nhà máy giao hồ sơ truy xuất của từng lô: nguồn nguyên liệu, ngày sản xuất, kết quả kiểm, nhiệt độ kho.
- Lưu mẫu của từng lô trong kho lạnh trong thời gian đủ để xử lý khiếu nại.
Đừng chọn nhà máy chỉ vì phí gia công thấp nhất. Phí thấp thường đi kèm hàng của nhiều khách xếp chồng trong một ca, và lô của khách nhỏ thường không được ưu tiên khi nhà máy quá tải vào mùa cao điểm.
Những việc nên làm trước khi nhận đơn thủy sản đầu tiên
Bắt đầu từ câu hỏi: sản phẩm của bạn là gì, đi thị trường nào, và thị trường đó yêu cầu cơ sở chế biến phải có tên trong danh sách hay không. Trả lời xong câu này mới biết bạn đi theo con đường nào trong ba con đường ở trên. Tiếp theo, lập danh sách hồ sơ người mua cần cho đúng loại hàng: giấy chứng nhận khai thác với hàng biển, hồ sơ vùng nuôi với hàng nuôi, kết quả kiểm tồn dư, kiểm vi sinh.
Thử với lô nhỏ trước. Ví dụ giả định: một cơ sở làm cá khô một nắng muốn bán sang một thị trường châu Á có cộng đồng người Việt; họ thuê nhà máy có mã đóng gói hút chân không, cấp đông, gửi một lô vài trăm thùng. Sau lô đầu, họ biết người mua phàn nàn gì, hồ sơ nào bị hỏi thêm, chi phí thật mỗi khâu là bao nhiêu, rồi mới quyết định mở rộng.
Cuối cùng, theo dõi các đợt cảnh báo an toàn thực phẩm với thủy sản Việt Nam ở thị trường bạn bán. Một loài hoặc một nhóm hàng bị cảnh báo nhiều sẽ bị kiểm tăng cường, thời gian thông quan dài hơn và chi phí lưu kho lạnh ở cảng đến tăng. Điều này cần tính vào giá và vào điều khoản hợp đồng, đặc biệt điều khoản ai chịu chi phí khi hàng bị giữ kiểm.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng nhỏ làm khô cá có xuất khẩu được sang châu Âu không?
Chỉ khi xưởng có tên trong danh sách cơ sở được Liên minh châu Âu chấp nhận, hoặc sản phẩm được làm tại một nhà máy đã có tên. Nếu chưa, có thể bắt đầu với thị trường có yêu cầu khác hoặc thuê nhà máy có mã gia công.
Thẻ vàng IUU có ảnh hưởng đến tôm nuôi không?
Thẻ vàng nhắm vào thủy sản khai thác tự nhiên, không trực tiếp áp cho hàng nuôi như tôm nuôi, cá tra. Tuy vậy hàng nuôi vẫn chịu các yêu cầu khác về tồn dư, vệ sinh và truy xuất vùng nuôi.
Giấy chứng nhận khai thác lấy ở đâu?
Giấy này được cấp theo hệ thống quản lý của cơ quan thủy sản trên cơ sở hồ sơ tàu, nhật ký khai thác và xác nhận nguyên liệu tại cảng cá. Kiểm quy trình hiện hành với cơ quan quản lý thủy sản tỉnh nơi tàu cập cảng.
Có thể bán thủy sản qua đường chuyển phát cho khách lẻ ở nước ngoài không?
Phần lớn các nước kiểm soát chặt việc nhận thực phẩm nguồn gốc động vật qua bưu kiện, nhiều nước cấm hoặc yêu cầu giấy tờ như hàng thương mại. Hỏi quy định của nước nhận trước khi nhận đơn, tránh hàng bị huỷ và khách mất tiền.
Người mua đòi chứng nhận nuôi trồng có trách nhiệm thì có bắt buộc không?
Đây thường là yêu cầu của người mua, không phải điều kiện luật của nước nhập. Nhưng nếu người mua là chuỗi bán lẻ lớn đã cam kết chỉ bán hàng có chứng nhận, thiếu nó thì không bán được cho họ dù hàng đạt mọi yêu cầu khác.
Mạ băng bao nhiêu phần trăm là đúng?
Không có một con số chung; tỷ lệ do hai bên thoả thuận và phải khai đúng, khối lượng tịnh ghi trên nhãn là khối lượng sau khi bỏ băng. Kiểm quy định nhãn của nước nhập vì nhiều nơi kiểm khối lượng tịnh khi rã băng.