Muốn xuất khẩu trái cây tươi, việc đầu tiên không phải tìm người mua mà là kiểm tra loại quả của bạn đã được nước nhập cho vào chính ngạch hay chưa. Trái cây tươi là nhóm hàng bị kiểm dịch thực vật chặt nhất: mỗi cặp "loại quả – nước nhập" phải qua đàm phán giữa hai cơ quan bảo vệ thực vật, kèm điều kiện riêng về vùng trồng, cơ sở đóng gói, cách xử lý diệt sinh vật gây hại và giấy chứng nhận đi kèm lô hàng.
Khi cửa đã mở, người mua nước ngoài còn đòi thêm ba lớp nữa: quả phải nằm dưới mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật của nước họ, phải đúng quy cách thương mại ghi trong bảng thông số (cỡ, độ chín, độ ngọt, khuyết tật), và phải đến nơi còn bán được nhờ chuỗi lạnh không đứt. Bài này đi lần lượt từng lớp, viết cho chủ vườn lớn, nhà sơ chế và doanh nghiệp nhỏ đang tính lô trái cây đầu tiên ra nước ngoài.
Lớp đầu tiên: loại quả của bạn đã được mở cửa vào nước đó chưa
Trái cây tươi có thể mang theo ruồi đục quả, rệp sáp, bướm, nấm bệnh mà nước nhập chưa có. Vì vậy hầu hết các nước chỉ cho nhập một loại quả từ một nước khi đã làm xong phân tích nguy cơ dịch hại và hai bên ký thoả thuận kiểm dịch, báo chí trong nước hay gọi là "nghị định thư" hoặc "mở cửa thị trường". Cùng là xoài, có nước đã cho vào từ lâu, có nước chưa; cùng một nước, thanh long được vào nhưng loại quả khác chưa chắc.
Hệ quả thực tế rất đơn giản: nếu cặp quả và nước chưa mở cửa, không có hồ sơ nào, không có người mua nào giúp được lô hàng đi chính ngạch. Một số doanh nghiệp mới tưởng chỉ cần người mua bên kia "lo được hải quan" là xong, rồi hàng bị giữ hoặc tiêu huỷ ở cảng đến. Đó là rủi ro của người bán, vì tiền thường chưa về.
Cách kiểm đúng là hỏi cơ quan bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hoặc đọc danh sách loại quả được phép trên trang chính thức của cơ quan kiểm dịch nước nhập. Danh sách này thay đổi theo từng đợt đàm phán, nên kiểm lại ngay trước khi ký hợp đồng, kể cả khi bạn đã nghe ai đó nói "quả này đi được rồi". Kiểm luôn điều kiện kèm theo: có nước chỉ cho quả từ vùng trồng đã đăng ký, có nước đòi cán bộ kiểm dịch của họ sang giám sát ở Việt Nam trong những năm đầu.
Năm lớp yêu cầu một lô trái cây tươi phải qua
Mỗi lớp do một bên khác nhau đòi, và trượt lớp nào cũng đủ làm hỏng lô hàng. Bảng dưới gom lại để bạn thấy việc nào phải chuẩn bị từ vườn, việc nào ở nhà đóng gói, việc nào nằm trong hợp đồng.
| Lớp yêu cầu | Ai đòi | Bạn phải chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Mở cửa thị trường | Cơ quan kiểm dịch nước nhập | Xác nhận loại quả được phép và đọc kỹ điều kiện kèm theo |
| Mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói | Nước nhập, qua cơ quan bảo vệ thực vật Việt Nam | Mua từ vùng có mã còn hiệu lực, đóng gói ở cơ sở có mã |
| Xử lý kiểm dịch | Thoả thuận kiểm dịch của từng cặp | Đặt lịch chiếu xạ, hơi nước nóng hoặc cách xử lý được chỉ định |
| Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật | Nước nhập và cả người mua | Theo danh sách mức tối đa của nước nhập, kiểm mẫu trước thu hoạch |
| Quy cách thương mại | Người mua, ghi trong bảng thông số | Cỡ quả, độ chín, độ ngọt, khuyết tật, cách xếp thùng |
| Chuỗi lạnh | Người mua và chính quả của bạn | Làm lạnh sơ bộ, nhiệt độ hợp loại quả, không đứt lạnh |
Để ý cột thứ hai: chỉ hai lớp đầu là chuyện giữa các cơ quan nhà nước, bốn lớp sau phần lớn do người mua kiểm và quyết định nhận hay trả hàng. Vì vậy một lô có đủ giấy kiểm dịch vẫn có thể bị người mua từ chối vì quả chín không đều hoặc vỏ bị thâm.
Mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói: nhìn từ phía người bán hàng
Với nhiều thị trường, lô quả phải ghi được nó đến từ vùng trồng nào và được đóng gói ở cơ sở nào, cả hai đều đã được đăng ký và nước nhập chấp nhận. Mục đích là truy ngược: khi phát hiện sinh vật gây hại hay dư lượng vượt mức, nước nhập biết tạm dừng đúng vùng, đúng cơ sở, thay vì dừng cả loại quả của cả nước.
Bài này không hướng dẫn cách lập và giữ mã cho vườn, đó là việc phía nhà vườn và nhà sơ chế. Điều người bán hàng xuất khẩu cần nắm là: mã có thể bị tạm dừng hoặc thu hồi khi vi phạm, nên trước mỗi mùa phải kiểm lại mã của vùng mình mua còn hiệu lực không; quả từ vùng không có mã mà đóng chung thùng với quả có mã là gian lận truy xuất, bị phát hiện thì cả cơ sở đóng gói chịu hậu quả.
Với doanh nghiệp nhỏ chưa có vườn, cách làm phổ biến là ký hợp đồng thu mua với hợp tác xã hoặc tổ hợp tác đã có mã, ghi rõ trong hợp đồng nghĩa vụ giữ nhật ký canh tác và quyền của bạn được kiểm vườn trước thu hoạch. Đừng mua quả trôi nổi ngoài chợ đầu mối rồi tìm cách gắn mã vào sau, vì hồ sơ truy xuất sẽ không khớp và người mua có kinh nghiệm hỏi vài câu là lộ.
Xử lý kiểm dịch: chiếu xạ, hơi nước nóng, nước nóng và xử lý lạnh
Chiếu xạ. Quả được chiếu tia ion hoá ở một liều đủ làm sinh vật gây hại không sinh sản được. Một số thị trường xa dùng cách này cho nhiều loại quả nhiệt đới. Chỉ vài cơ sở trong nước làm được, nên phải đặt lịch trước và tính cả quãng đường chở quả đến cơ sở chiếu xạ vào thời gian bảo quản.
Xử lý hơi nước nóng. Quả được nâng nhiệt đến lõi trong một thời gian quy định rồi làm mát. Cách này hay áp dụng cho ruồi đục quả. Quả chín quá dễ bị bỏng, mềm, nên người làm nghề thường thu hoạch ở độ chín thấp hơn chút so với hàng bán trong nước.
Nhúng nước nóng. Dùng cho một số loại quả vỏ dày ở một số thị trường. Nhiệt độ và thời gian phải đúng như thoả thuận; làm sai một chút có thể không diệt hết sinh vật gây hại hoặc làm hỏng vỏ.
Xử lý lạnh trong quá trình vận chuyển. Quả được giữ dưới một ngưỡng nhiệt độ trong một số ngày liên tục trên đường đi, có thiết bị ghi nhiệt đặt trong lô. Đứt lạnh giữa chừng là lô có thể không được công nhận đã xử lý.
Điều chung cho mọi cách. Cách xử lý nào áp cho cặp nào là do thoả thuận kiểm dịch quy định, người bán không tự chọn. Quả sau xử lý phải giữ tách khỏi quả chưa xử lý, và chi phí xử lý là một dòng riêng trong bảng giá thành mà người mới hay quên.
Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật: lý do hàng đúng giấy vẫn bị trả về
Mỗi nước có danh sách mức dư lượng tối đa cho từng hoạt chất trên từng loại quả. Một hoạt chất được dùng hợp pháp ở Việt Nam vẫn có thể không có mức cho phép ở nước nhập, khi đó mức áp dụng thường rất thấp, gần như bằng không. Người mua ở các thị trường khó còn đặt mức riêng chặt hơn luật. Những việc nên làm:
- Lấy danh sách hoạt chất mà vùng trồng đang dùng, đối chiếu với cơ sở dữ liệu mức dư lượng của nước nhập trước mùa vụ, không phải sau khi hái.
- Thống nhất với nhà vườn danh sách thuốc được dùng và thời gian cách ly trước thu hoạch, ghi vào hợp đồng thu mua.
- Lấy mẫu gửi phòng thử nghiệm được công nhận trước khi thu hoạch đại trà, nhất là lô đầu của mùa hoặc vùng mới.
- Giữ kết quả thử nghiệm theo từng lô; người mua có thể đòi xem, và đây là bằng chứng khi có tranh chấp.
- Theo dõi các đợt cảnh báo của nước nhập với hàng Việt Nam; một loại quả bị cảnh báo nhiều lần có thể bị tăng tần suất kiểm, kéo dài thời gian thông quan.
Đừng tin câu "thuốc này an toàn, ở nhà ai cũng dùng". Câu hỏi đúng là: nước nhập có mức cho hoạt chất này trên loại quả này không, và mức đó là bao nhiêu.
Quy cách thương mại: bảng thông số mà người mua thật sự soi
Ngoài luật, mỗi người mua có bảng thông số của mình. Thường gồm: cỡ quả tính bằng khối lượng hoặc số quả mỗi thùng, độ chín đánh giá qua màu vỏ hoặc độ cứng, độ ngọt đo bằng khúc xạ kế, khuyết tật cho phép (vết xước, thâm, cuống gãy), tỷ lệ sai cỡ trong một thùng, và cách xếp, lót, dán mã thùng. Siêu thị ở các nước giàu thường khắt khe về đồng đều hơn là về ngon.
Ví dụ giả định: một người mua đặt xoài cỡ 10 quả mỗi thùng, chấp nhận tối đa một quả lệch cỡ, không quả nào có vết thâm lớn hơn đồng xu. Nhà đóng gói chọn đúng cỡ nhưng để quả nằm trong kho mát quá lâu, đến nơi vỏ đã lốm đốm. Lô hàng đủ giấy kiểm dịch, nhưng người mua hạ giá hoặc từ chối theo điều khoản chất lượng.
Vì vậy trước lô đầu, hãy xin bảng thông số bằng văn bản, gửi mẫu hoặc ảnh lô thử cho người mua duyệt, và thống nhất ai kiểm, kiểm ở đâu, theo tiêu chí nào khi hàng đến. Không có điều khoản này, mọi tranh cãi về "quả không đạt" sẽ nghiêng về bên đang giữ hàng, tức là người mua.
Chuỗi lạnh: từ lúc hái đến lúc mở cửa container
Trái cây vẫn hô hấp sau khi hái, nên thời gian và nhiệt độ quyết định quả đến nơi còn bán được hay không. Mỗi loại quả có dải nhiệt riêng; nhiều quả nhiệt đới bị tổn thương lạnh nếu giữ quá lạnh, vỏ thâm dù ruột chưa hỏng. Trình tự nên giữ:
- Hái vào giờ mát, đưa về nhà đóng gói nhanh, không để quả phơi nắng ngoài bãi.
- Làm lạnh sơ bộ để hạ nhiệt độ ruột quả trước khi vào kho, vì container lạnh được thiết kế để giữ nhiệt chứ không để hạ nhiệt nhanh cả lô hàng nóng.
- Giữ đúng dải nhiệt độ và độ ẩm khuyến nghị cho loại quả đó, tham khảo hướng dẫn kỹ thuật và hỏi người mua về điều kiện họ muốn.
- Cài đặt nhiệt độ, độ thông gió trên container đúng như trong hướng dẫn đặt chỗ, đặt thiết bị ghi nhiệt trong lô hàng.
- Chọn đường biển hay đường hàng không theo độ bền của quả: quả bền chịu được hải trình dài, quả mau hỏng thường phải đi máy bay dù chi phí cao hơn nhiều.
- Giữ bản ghi nhiệt độ cả hành trình; khi quả hỏng, đây là căn cứ để xác định lỗi ở khâu nào và đòi bảo hiểm.
Doanh nghiệp nhỏ thường bắt đầu bằng đơn đi máy bay khối lượng nhỏ để thử thị trường, rồi mới lên container khi đã chắc người mua và đã quen quy trình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết loại trái cây của mình đã được phép xuất khẩu chính ngạch sang một nước?
Hỏi cơ quan bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc tra danh sách loại quả được phép trên trang chính thức của cơ quan kiểm dịch nước nhập. Kiểm lại ngay trước khi ký hợp đồng vì danh sách thay đổi theo từng đợt đàm phán.
Hộ trồng nhỏ có tự xuất khẩu trái cây tươi được không?
Rất khó tự làm hết, vì cần vùng trồng có mã, cơ sở đóng gói có mã, xử lý kiểm dịch và khối lượng đủ lô. Cách thực tế là vào hợp tác xã hoặc bán cho doanh nghiệp xuất khẩu, rồi dần tham gia sâu hơn vào chuỗi.
Quả đã chiếu xạ có an toàn để ăn không?
Chiếu xạ kiểm dịch dùng liều được các tổ chức quốc tế về an toàn thực phẩm xem xét và chấp nhận, quả không trở nên phóng xạ. Một số nước yêu cầu ghi rõ trên bao bì là sản phẩm đã chiếu xạ, nên kiểm quy định nhãn của nước nhập.
Có nên gửi thử một thùng nhỏ bằng chuyển phát nhanh cho người mua nước ngoài không?
Hàng mẫu trái cây tươi vẫn chịu kiểm dịch ở nước nhập, nhiều nước không cho nhận quả tươi qua đường chuyển phát nếu thiếu giấy. Hỏi trước người mua và đơn vị chuyển phát về điều kiện, đừng gửi rồi để hàng bị huỷ ở cửa khẩu.
Trái cây bị phát hiện sinh vật gây hại ở cảng đến thì xử lý thế nào?
Tuỳ nước, lô hàng có thể được xử lý lại, trả về hoặc tiêu huỷ, chi phí thường do bên chịu rủi ro theo hợp đồng gánh. Vùng trồng, cơ sở đóng gói liên quan có thể bị tạm dừng mã. Hợp đồng nên ghi rõ trách nhiệm cho tình huống này.
Độ ngọt Brix có bắt buộc không?
Luật nước nhập thường không đặt mức độ ngọt, nhưng nhiều người mua ghi Brix tối thiểu trong bảng thông số để chắc quả đủ chín sinh lý. Khi họ đã ghi, đó là điều khoản chất lượng ràng buộc, nên đo và lưu kết quả theo từng lô.