Doanh nghiệp chỉ được ghi "Made in Vietnam" khi hàng thật sự có xuất xứ Việt Nam theo quy tắc xác định xuất xứ: hoặc được sản xuất toàn bộ tại Việt Nam, hoặc đã trải qua công đoạn gia công, chế biến đủ để làm thay đổi cơ bản sản phẩm tại Việt Nam. Đóng gói lại, dán nhãn, chia nhỏ, phân loại hàng nhập từ nước khác không đủ để ghi Made in Vietnam. Dòng xuất xứ phải in hoặc gắn ở chỗ dễ thấy, đủ bền, theo yêu cầu của nước nhập khẩu.
Ghi xuất xứ trên hàng và giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) là hai việc khác nhau: dòng chữ trên nhãn là thông tin cho người mua và hải quan nước nhập; C/O là chứng từ để hưởng ưu đãi thuế theo hiệp định hoặc đáp ứng yêu cầu chứng minh xuất xứ. Bài này tập trung vào dòng chữ trên hàng và bao bì; chi tiết C/O và quy tắc xuất xứ theo từng hiệp định nằm ở chuyên mục xuất xứ và FTA.
Hàng thế nào thì được coi là hàng Việt Nam
Khung pháp lý trong nước là Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Nghị định 31/2018/NĐ-CP quy định chi tiết về xuất xứ hàng hoá, cùng các thông tư hướng dẫn của Bộ Công Thương. Theo nguyên lý chung, hàng có xuất xứ Việt Nam khi thuộc một trong hai nhóm.
Nhóm thứ nhất là hàng có xuất xứ thuần tuý: trồng, nuôi, khai thác, đánh bắt và chế biến hoàn toàn tại Việt Nam từ nguyên liệu Việt Nam. Rau quả trồng ở Đồng Tháp, cá nuôi ở An Giang chế biến tại chỗ thuộc nhóm này.
Nhóm thứ hai là hàng có dùng nguyên liệu nhập khẩu nhưng đã qua công đoạn gia công, chế biến cuối cùng tại Việt Nam làm thay đổi cơ bản hàng hoá. Thay đổi cơ bản thường được đo bằng các tiêu chí như chuyển đổi mã số hàng hoá (mã HS của thành phẩm khác mã HS của nguyên liệu nhập ở một mức quy định), tỷ lệ giá trị tạo ra trong nước, hoặc một công đoạn gia công cụ thể. Tiêu chí áp dụng tuỳ từng mặt hàng.
Quy định cũng liệt kê các công đoạn giản đơn không làm hàng có xuất xứ, như bảo quản trong quá trình vận chuyển, đóng gói, đóng gói lại, chia nhỏ, dán nhãn, phân loại, lắp ráp đơn giản các bộ phận. Ví dụ giả định: một xưởng nhập hạt tiêu đã sơ chế từ nước khác về, đóng vào túi có in hình đồng ruộng Việt Nam; dù bao bì làm ở Việt Nam, hạt tiêu không trở thành hàng Việt Nam.
Ngoài quy tắc của Việt Nam, nước nhập có quy tắc riêng để quyết định họ coi hàng là của nước nào. Mỹ dùng khái niệm chuyển đổi cơ bản về tên gọi, tính chất, công dụng; EU dùng khái niệm công đoạn gia công cơ bản cuối cùng có ý nghĩa kinh tế. Hai cách xét này thường cho kết quả giống nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy, nên với hàng có nhiều nguyên liệu nhập, bạn cần hỏi người mua và cơ quan có thẩm quyền.
Ghi xuất xứ trên nhãn và giấy chứng nhận C/O khác nhau thế nào
Hai thứ cùng nói về xuất xứ nhưng phục vụ mục đích khác nhau, và không thay được cho nhau:
| Điểm so | Dòng xuất xứ trên hàng, bao bì | Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) |
|---|---|---|
| Hình thức | Chữ in, thêu, dập, nhãn may trên sản phẩm, bao bì, thùng | Chứng từ giấy hoặc điện tử, hoặc văn bản tự chứng nhận |
| Ai đọc | Người tiêu dùng, hải quan nước nhập khi kiểm hàng | Hải quan nước nhập khi xét ưu đãi thuế hoặc chứng minh xuất xứ |
| Căn cứ | Quy định đánh dấu xuất xứ của nước nhập | Quy tắc xuất xứ của hiệp định hoặc quy tắc chung |
| Khi nào cần | Hầu như luôn cần với hàng bán lẻ ở nhiều nước | Khi người mua muốn hưởng thuế ưu đãi, hoặc khi nước nhập đòi |
| Hậu quả khi sai | Hàng bị giữ, phải đánh dấu lại, bị phạt theo luật nước nhập | Bị từ chối ưu đãi, truy thu thuế, có thể bị điều tra |
Một lô hàng có thể có dòng "Made in Vietnam" mà không có C/O (khi người mua không cần ưu đãi), nhưng không nên có C/O Việt Nam mà nhãn lại ghi nước khác hoặc không ghi gì. Sự không nhất quán giữa nhãn và chứng từ là dấu hiệu khiến hải quan nước nhập kiểm kỹ hơn.
Ghi ở đâu, ghi thế nào cho đúng yêu cầu nước nhập
Mỗi nước có quy định đánh dấu xuất xứ riêng, nhưng có những điểm chung mà hầu hết đều đòi:
- Ngôn ngữ: thường bằng tiếng Anh hoặc ngôn ngữ nước nhập. "Made in Vietnam", "Product of Vietnam" là cách ghi phổ biến; tên nước phải viết đầy đủ, không dùng ký hiệu viết tắt khó hiểu.
- Dễ thấy: đặt ở chỗ người mua thấy khi xem hàng bình thường, không giấu dưới đáy bị dán đè, không in quá nhỏ hay cùng màu nền.
- Bền: tồn tại tới tay người mua cuối cùng. Với quần áo, thường là nhãn may cố định; với đồ gốm, có thể in men, dập chìm dưới đáy; với đồ gỗ, nhãn dán bền hoặc khắc.
- Trên sản phẩm hay trên bao bì: nguyên tắc chung là ghi trên sản phẩm nếu sản phẩm được bán rời khỏi bao bì; nếu người mua cuối cùng nhận nguyên bao bì kín thì ghi trên bao bì có thể được chấp nhận. Một số mặt hàng có ngoại lệ riêng.
- Thùng ngoài: một số nước yêu cầu cả bao bì vận chuyển ngoài cũng thể hiện xuất xứ.
- Không gây nhầm: khi nhãn có tên một thành phố, một nước khác (ví dụ địa chỉ nhà phân phối), dòng xuất xứ phải đặt gần và nổi bật tương đương.
Hàng dệt may vào Mỹ, thực phẩm vào EU, đồ chơi, hàng điện có quy định ghi nhãn riêng của ngành, trong đó xuất xứ là một mục. Hỏi người mua danh sách yêu cầu ghi nhãn của nhóm hàng trước khi thiết kế.
Vài ví dụ theo nhóm hàng Việt hay xuất: giỏ mây, cói thường dùng thẻ treo hoặc nhãn dán bền ở đáy, vì khó in trực tiếp; đồ gốm dập chìm hoặc in men dưới đáy trước khi nung là cách bền nhất; cà phê, hạt điều đóng gói in dòng xuất xứ cùng mặt với tên và khối lượng; đồ gỗ lắp ráp cần nhãn trên cả sản phẩm lẫn hộp, vì người mua thường bỏ hộp sau khi lắp.
Bao bì xuất khẩu và quy định nhãn trong nước
Nhãn trong nước và nhãn xuất khẩu. Quy định về nhãn hàng hoá của Việt Nam (Nghị định 43/2017/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP) chủ yếu điều chỉnh hàng lưu thông trong nước, và có điều khoản riêng cho hàng xuất khẩu theo hướng cho phép ghi theo yêu cầu nước nhập hoặc thoả thuận. Bạn kiểm văn bản hiện hành để biết phạm vi chính xác.
Không được ghi sai sự thật. Dù được ghi theo yêu cầu nước nhập, nhãn hàng xuất khẩu vẫn không được làm sai lệch bản chất hàng hoá, đặc biệt là xuất xứ. Ghi "Made in Vietnam" cho hàng không đủ điều kiện là vi phạm pháp luật Việt Nam, đồng thời vi phạm luật nước nhập.
Hàng gia công cho nước ngoài. Với hàng gia công, nhãn do bên đặt gia công cung cấp nhưng dòng xuất xứ vẫn phải đúng nơi làm thay đổi cơ bản. Khi bên đặt yêu cầu ghi nước khác, bạn cần từ chối và giữ văn bản trao đổi.
Hàng bán ra nước ngoài rồi quay lại thị trường trong nước. Hàng xuất khẩu bị trả về hoặc bán lại trong nước phải đáp ứng quy định nhãn trong nước, thường là thêm nhãn phụ tiếng Việt. Nghĩ trước chuyện này khi hàng có thể không bán hết ở nước ngoài.
Gian lận xuất xứ: vì sao doanh nghiệp nhỏ dễ bị kéo vào
Khi một nước áp thuế cao hoặc biện pháp phòng vệ thương mại lên hàng của một nước thứ ba, sẽ có những lời mời đưa hàng của nước đó qua Việt Nam, đóng gói lại, dán nhãn Made in Vietnam rồi xuất đi. Người đề nghị thường đến với hình thức "đặt gia công", "thuê kho", "mượn pháp nhân", hứa trả phí cao cho việc rất ít.
Đây là gian lận xuất xứ, còn gọi là lẩn tránh hoặc chuyển tải bất hợp pháp. Cơ quan Việt Nam đã nhiều lần cảnh báo về các nhóm hàng có nguy cơ cao và tăng kiểm tra. Hải quan một số nước nhập có cơ chế điều tra lẩn tránh, có thể yêu cầu nhà sản xuất Việt Nam chứng minh năng lực sản xuất, nguồn nguyên liệu, sổ sách, và áp thuế bổ sung cho cả lô hàng trong quá khứ nếu kết luận có lẩn tránh.
Doanh nghiệp nhỏ dễ bị kéo vào vì cần đơn hàng, ít kinh nghiệm phân biệt đơn gia công thật với đơn đội lốt. Các dấu hiệu đáng ngờ: bên đặt chỉ yêu cầu dán nhãn, đóng gói lại hàng thành phẩm đã nhập; giá gia công cao bất thường so với công việc; yêu cầu ghi nhãn, khai báo khác với thực tế; đề nghị dùng tên doanh nghiệp bạn làm người xuất khẩu cho hàng bạn không làm ra.
Hậu quả rơi vào doanh nghiệp đứng tên xuất khẩu: bị xử lý theo luật Việt Nam, bị nước nhập đưa vào diện điều tra, mất uy tín với mọi người mua sau này. Không có khoản phí nào bù được rủi ro đó.
Tự kiểm trước khi in dòng Made in Vietnam
Năm bước dưới đây giúp bạn trả lời được khi người mua, hải quan hay đơn vị giám định hỏi vì sao hàng là hàng Việt Nam:
- Liệt kê mọi nguyên liệu, bán thành phẩm, bao bì dùng cho sản phẩm, đánh dấu cái nào nhập khẩu, từ nước nào.
- Mô tả các công đoạn sản xuất làm tại xưởng của bạn, kèm thiết bị, nhân công, thời gian.
- Đối chiếu với tiêu chí xuất xứ áp dụng cho mã HS của thành phẩm (chuyển đổi mã HS, tỷ lệ giá trị, công đoạn cụ thể), nhờ cơ quan cấp C/O hoặc chuyên gia nếu chưa chắc.
- Đọc quy định đánh dấu xuất xứ của nước nhập cho nhóm hàng của bạn, hoặc xin người mua văn bản yêu cầu.
- Lưu hồ sơ: hoá đơn mua nguyên liệu, định mức sản xuất, ảnh dây chuyền, bảng tính, để xuất trình khi bị kiểm tra.
Hồ sơ này cũng chính là nền để xin C/O sau này, nên làm một lần dùng được nhiều việc. Với sản phẩm dùng nguyên liệu nhập nhiều, đừng tự kết luận, vì sai ở đây là sai ở tầng pháp lý, không sửa được bằng cách in lại nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Hàng nhập nguyên liệu nước ngoài về làm tại Việt Nam có được ghi Made in Vietnam không?
Được, nếu công đoạn làm tại Việt Nam đủ để thay đổi cơ bản sản phẩm theo tiêu chí áp dụng cho mặt hàng, ví dụ chuyển đổi mã HS hoặc đạt tỷ lệ giá trị trong nước. Nếu chỉ đóng gói, dán nhãn, chia nhỏ thì không được. Cần đối chiếu tiêu chí cụ thể của mã HS thành phẩm.
Ghi "Made in Vietnam" và "Product of Vietnam" có khác nhau không?
Về nguyên tắc cả hai đều khẳng định nước xuất xứ. Thói quen thường dùng "Product of" cho nông sản, thực phẩm và "Made in" cho hàng chế tạo. Một số nước, nhóm hàng có cách ghi ưa dùng hoặc quy định riêng, nên làm theo yêu cầu người mua.
Có cần C/O nếu hàng đã ghi Made in Vietnam?
Dòng chữ trên nhãn không thay cho C/O. C/O cần khi người mua muốn hưởng thuế ưu đãi theo hiệp định hoặc khi nước nhập yêu cầu chứng minh xuất xứ. Nếu người mua không cần, lô hàng có thể đi mà không có C/O, nhưng xuất xứ trên nhãn vẫn phải đúng.
Người mua yêu cầu không ghi xuất xứ trên sản phẩm có được không?
Tuỳ quy định nước nhập. Nhiều nước bắt buộc ghi xuất xứ trên hàng bán lẻ, khi đó yêu cầu bỏ dòng xuất xứ là không làm được. Nếu nước nhập cho phép ghi trên bao bì thay vì sản phẩm, hãy yêu cầu người mua xác nhận bằng văn bản.
Bị nước nhập điều tra lẩn tránh xuất xứ thì cần chuẩn bị gì?
Thường cần chứng minh năng lực sản xuất thật: nhà xưởng, máy móc, lao động, nguồn nguyên liệu, hoá đơn, định mức, sổ sách kế toán. Doanh nghiệp nên báo cơ quan quản lý xuất xứ và nhờ luật sư thương mại quốc tế, vì thời hạn trả lời điều tra thường ngắn.
Hàng thủ công làm từ nguyên liệu nhập có được coi là hàng Việt Nam không?
Nếu nguyên liệu nhập như mây, sợi, đất sét được làm thành sản phẩm hoàn chỉnh tại Việt Nam bằng công đoạn chế tác thật, thường đáp ứng tiêu chí chuyển đổi cơ bản. Tuy vậy vẫn phải đối chiếu tiêu chí của mã HS cụ thể, và lưu hồ sơ quá trình chế tác.