Hàng có nguồn gốc thực vật (trái cây, hạt, gỗ, mây tre, hoa, cây giống) và hàng có nguồn gốc động vật (thịt, thủy sản, trứng, sữa, da, lông) thường phải có chứng thư kiểm dịch do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp, nếu nước nhập yêu cầu. Chứng thư xác nhận lô hàng đã được kiểm tra, không mang đối tượng kiểm dịch của nước nhập, hoặc đã được xử lý theo đúng yêu cầu. Thiếu chứng thư hoặc chứng thư không khớp hàng là lý do lô hàng bị giữ ở cảng đến dù chất lượng tốt.
Kiểm dịch là chuyện ngăn sâu bệnh và dịch bệnh lây qua biên giới, khác với kiểm tra an toàn thực phẩm (vi sinh, dư lượng) và khác với chứng nhận chất lượng. Một lô hàng có thể cần cả ba, do những cơ quan khác nhau cấp.
Hai loại kiểm dịch, hai hệ thống
Bảng dưới phân biệt ở mức nguyên lý; tên đơn vị tiếp nhận cụ thể bạn kiểm theo bộ máy hiện hành:
| Kiểm dịch thực vật | Kiểm dịch động vật | |
|---|---|---|
| Căn cứ pháp lý chính ở Việt Nam | Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013 và văn bản hướng dẫn | Luật Thú y 2015 và văn bản hướng dẫn |
| Khung quốc tế | Công ước Bảo vệ thực vật quốc tế (IPPC) và các tiêu chuẩn ISPM | Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) |
| Hàng ví dụ | Trái cây, rau, hạt, cà phê, tiêu, gạo, gỗ, mây tre, hoa, cây giống, pallet gỗ | Thịt, thủy sản, trứng, sữa, mật ong (tuỳ nước), da, lông, động vật sống |
| Giấy cấp | Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật (phytosanitary certificate) | Giấy chứng nhận kiểm dịch hoặc giấy chứng nhận thú y, vệ sinh theo mẫu nước nhập |
| Cơ quan cấp | Hệ thống bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường | Hệ thống thú y thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường; thủy sản có thể qua cơ quan quản lý chất lượng |
Nhiều nước nhập có mẫu giấy chứng nhận song phương riêng, đặc biệt với thịt và thủy sản. Mẫu nào, ai ký, ghi gì đều đã thoả thuận giữa hai cơ quan; doanh nghiệp không tự chọn mẫu. Trước khi nhận đơn, hỏi người mua hoặc cơ quan kiểm dịch về mẫu giấy đang áp dụng cho đúng nước, đúng mặt hàng.
Yêu cầu kiểm dịch đến từ nước nhập, không phải từ mình
Điểm khác căn bản giữa kiểm dịch xuất khẩu và nhập khẩu: khi xuất khẩu, cơ quan Việt Nam kiểm tra để xác nhận lô hàng đáp ứng yêu cầu của nước nhập. Mỗi nước công bố danh sách đối tượng kiểm dịch (loài sâu, bệnh, cỏ dại họ không muốn để vào) và điều kiện nhập khẩu cho từng mặt hàng từ từng nước. Có nước chỉ cần chứng thư thông thường; có nước đòi xử lý trước khi xuất; có nước chưa mở cửa cho mặt hàng đó từ Việt Nam.
Với trái cây tươi, phần lớn thị trường khó (Mỹ, Nhật, Hàn, Úc, New Zealand, Trung Quốc) chỉ cho nhập sau khi hoàn tất phân tích nguy cơ dịch hại và hai bên thống nhất điều kiện. Quá trình này do cơ quan nhà nước hai nước đàm phán, có thể kéo dài nhiều năm. Doanh nghiệp nhỏ không làm được thay, nhưng cần biết loại quả của mình đã được mở cửa ở thị trường nào trước khi chào hàng.
Với hàng khô như cà phê nhân, tiêu, điều, gạo, đồ gỗ, mây tre, yêu cầu thường đơn giản hơn nhưng vẫn có: không có côn trùng sống, không lẫn đất, hạt cỏ, có thể phải hun trùng. Quy định riêng của nước nhập có thể thay đổi khi họ phát hiện dịch hại mới, nên kiểm lại trước mỗi mùa hàng.
Các bước xin chứng thư kiểm dịch thực vật
Trình tự chung với hàng nông sản, lâm sản; chi tiết hồ sơ và thời hạn theo văn bản hiện hành:
- Xác định yêu cầu của nước nhập cho đúng mặt hàng: có cần xử lý không, mẫu ghi chú bổ sung nào phải có trên chứng thư.
- Chuẩn bị hàng: làm sạch, loại tạp chất, đất; đóng bao bì sạch; pallet và kiện gỗ phải xử lý theo tiêu chuẩn ISPM 15 và có dấu.
- Nếu nước nhập đòi xử lý: thực hiện hun trùng, xử lý nhiệt, chiếu xạ, hơi nước nóng… tại đơn vị được phép, lấy giấy chứng nhận xử lý.
- Nộp hồ sơ đăng ký kiểm dịch cho cơ quan kiểm dịch thực vật nơi hàng tập kết hoặc cửa khẩu, thường qua hệ thống một cửa quốc gia.
- Cơ quan kiểm dịch kiểm tra hồ sơ, kiểm tra lô hàng, lấy mẫu giám định nếu cần.
- Nhận chứng thư kiểm dịch thực vật; đối chiếu từng thông tin với hoá đơn, phiếu đóng gói, vận đơn trước khi gửi bộ chứng từ.
Thông tin trên chứng thư phải khớp chứng từ thương mại: tên hàng, khối lượng, số kiện, ký mã hiệu, cảng đến, người nhận. Một sai lệch nhỏ, ví dụ khối lượng tịnh khác nhau giữa chứng thư và phiếu đóng gói, có thể khiến cảng đến yêu cầu giải trình hoặc cấp lại.
Các biện pháp xử lý kiểm dịch hay gặp
Hun trùng. Dùng khí hun để diệt côn trùng trong hàng khô, gỗ, bao bì. Chất hun và liều lượng phải theo yêu cầu của nước nhập; một số chất đang bị hạn chế ở nhiều nước. Đơn vị hun trùng phải được phép hành nghề.
Xử lý nhiệt cho vật liệu đóng gói bằng gỗ. Theo tiêu chuẩn ISPM 15, pallet, thùng gỗ, gỗ chèn phải được xử lý nhiệt hoặc hun trùng được chấp nhận, đóng dấu theo mẫu quốc tế. Đây là yêu cầu gần như mọi nước đều áp, kể cả khi hàng bên trong không phải nông sản.
Chiếu xạ. Một số trái cây tươi Việt Nam vào Mỹ, Úc phải chiếu xạ ở liều đã thoả thuận để diệt ruồi đục quả và côn trùng khác. Cơ sở chiếu xạ phải được phía nước nhập chấp thuận.
Xử lý hơi nước nóng. Một số trái cây vào Nhật, Hàn được xử lý bằng hơi nước nóng ở nhiệt độ và thời gian quy định. Cơ sở xử lý thường được phía nước nhập kiểm tra và giám sát.
Xử lý lạnh. Giữ hàng ở nhiệt độ thấp trong khoảng thời gian quy định, có thể làm trong container lạnh trên đường vận chuyển, có giám sát nhiệt độ.
Hàng có nguồn gốc động vật: chặt hơn một bậc
Với thịt, thủy sản, trứng, sữa và sản phẩm chế biến từ chúng, nước nhập không chỉ lo dịch bệnh động vật mà còn lo an toàn thực phẩm. Vì vậy nhiều thị trường đòi hai điều kiện song song: cơ sở sản xuất phải nằm trong danh sách được nước nhập chấp thuận (thường qua đánh giá của cơ quan thẩm quyền Việt Nam và đôi khi cả đoàn thanh tra của nước nhập), và mỗi lô hàng phải có giấy chứng nhận theo mẫu song phương.
Thủy sản là ví dụ điển hình. Để bán vào EU, cơ sở chế biến thủy sản Việt Nam phải có tên trong danh sách được EU công nhận, lô hàng có giấy chứng nhận do cơ quan thẩm quyền Việt Nam ký theo mẫu của EU. Hàng khai thác còn phải có chứng nhận khai thác theo quy định chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Các thị trường khác như Mỹ, Hàn, Trung Quốc, Úc có yêu cầu riêng.
Sản phẩm từ động vật không dùng làm thực phẩm như da, lông, xương, sừng cũng có thể phải kiểm dịch động vật. Còn sản phẩm từ động vật hoang dã thuộc danh mục CITES là chuyện khác hẳn, cần giấy phép riêng và nằm ngoài khuôn khổ bài này; không nên kinh doanh nếu không chắc tính hợp pháp.
Với doanh nghiệp nhỏ muốn bắt đầu bằng hàng động vật, thứ tự hợp lý là hỏi trước cơ quan thú y hoặc cơ quan quản lý chất lượng xem thị trường đích đã mở cửa cho mặt hàng đó từ Việt Nam chưa, cơ sở cần điều kiện gì để vào danh sách, rồi mới tính chuyện tìm khách. Làm ngược lại thường dẫn đến tình huống có khách mà không có đường đi hợp pháp cho hàng.
Lỗi làm lô hàng bị giữ ở cảng đến
Từ phía người mua nước ngoài, những lỗi kiểm dịch hay gặp với hàng Việt Nam nằm ở các nhóm sau:
- Phát hiện côn trùng sống, ấu trùng, nhộng trong hàng hoặc trong container.
- Pallet, kiện gỗ không có dấu ISPM 15 hoặc dấu mờ, sai mẫu; vỏ cây còn dính trên gỗ chèn.
- Hàng lẫn đất, cát, hạt cỏ, lá cây; container không được vệ sinh sạch trước khi đóng hàng.
- Chứng thư thiếu ghi chú bổ sung mà nước nhập yêu cầu, ví dụ về xử lý hay về vùng sản xuất.
- Thông tin trên chứng thư lệch với hoá đơn, vận đơn.
- Lô hàng trái cây không có mã vùng trồng hoặc mã cơ sở đóng gói đã được chấp thuận.
- Giấy chứng nhận xử lý (hun trùng, chiếu xạ) hết hạn hoặc không khớp với lô.
- Hàng thủy sản từ cơ sở không có tên trong danh sách được nước nhập công nhận.
Phần lớn lỗi này có thể tránh được bằng một bảng kiểm trước khi đóng container và một người đọc kỹ toàn bộ chứng từ trước khi gửi bản gốc. Người làm xuất nhập khẩu lâu năm thường nói lỗi kiểm dịch ít khi do sâu bệnh "xui", mà do khâu chuẩn bị bỏ qua.
Chi phí và thời gian: tính vào giá ngay từ đầu
Chi phí kiểm dịch gồm phí, lệ phí theo quy định, chi phí lấy mẫu và giám định, chi phí xử lý (hun trùng, chiếu xạ, xử lý nhiệt), chi phí lưu kho, lưu bãi trong lúc chờ. Mức phí, lệ phí bạn kiểm biểu phí hiện hành; chi phí xử lý do đơn vị dịch vụ báo giá. Người mới hay quên tính chi phí xử lý và thời gian chờ vào giá FOB, đến khi làm lô đầu mới thấy lỗ.
Thời gian cũng là chi phí: trái cây tươi chiếu xạ phải vận chuyển đến cơ sở chiếu xạ, xếp lịch, rồi mới đóng container lạnh; hàng khô hun trùng cần thời gian ủ và thông thoáng theo quy định. Lịch tàu phải tính lùi từ những mốc này.
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp xuất thanh long sang Mỹ báo giá theo chi phí đóng gói và vận chuyển, quên tính phí chiếu xạ và chi phí xe lạnh đưa hàng đến cơ sở chiếu xạ cách vài trăm cây số. Lô đầu tiên lỗ, lô thứ hai phải đàm phán lại giá. Bài học: lập bảng cấu thành giá có dòng riêng cho kiểm dịch và xử lý ngay từ báo giá đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hàng nào thì không cần kiểm dịch khi xuất khẩu?
Hàng công nghiệp không có nguồn gốc động thực vật như đồ nhựa, kim loại, điện tử thường không cần kiểm dịch, nhưng nếu đóng trên pallet hoặc kiện gỗ thì vật liệu gỗ đó vẫn phải xử lý theo ISPM 15. Với hàng có nguồn gốc động thực vật, cần hay không do nước nhập quy định.
Hàng đã chế biến như trái cây sấy, cà phê rang có cần kiểm dịch thực vật không?
Hàng đã qua chế biến sâu thường được nhiều nước miễn hoặc giảm yêu cầu kiểm dịch thực vật, vì không còn khả năng mang dịch hại sống. Nhưng mỗi nước tự quyết định mức chế biến nào được miễn. Hỏi người mua hoặc cơ quan kiểm dịch trước khi bỏ qua.
Chứng thư kiểm dịch có thời hạn không?
Chứng thư cấp cho một lô hàng cụ thể và thường phải được dùng trong khoảng thời gian nhất định sau khi kiểm tra; nước nhập có thể từ chối chứng thư cấp quá sớm so với ngày xuất. Kiểm quy định hiện hành và yêu cầu của nước nhập để chọn thời điểm đăng ký phù hợp.
Ai chịu trách nhiệm nếu lô hàng bị phát hiện côn trùng ở cảng đến?
Tuỳ hợp đồng và điều kiện giao hàng. Thông thường người bán chịu trách nhiệm về tình trạng hàng khi giao, nên lỗi kiểm dịch thường rơi về phía người bán. Hợp đồng nên ghi rõ cách xử lý: xử lý tại cảng đến, tái xuất hay tiêu huỷ, ai trả chi phí.
Có xin được chứng thư kiểm dịch cho hàng gửi qua chuyển phát nhanh không?
Có thể, nếu nước nhập yêu cầu và hàng thuộc diện kiểm dịch. Nhiều doanh nghiệp gửi mẫu nông sản bằng chuyển phát mà không có chứng thư, hàng bị giữ hoặc tiêu huỷ ở nước đến. Hỏi đơn vị chuyển phát và người nhận về yêu cầu trước khi gửi.
Pallet nhựa có cần xử lý ISPM 15 không?
Không. ISPM 15 áp cho vật liệu đóng gói bằng gỗ nguyên khối. Pallet nhựa, pallet gỗ ép đã qua xử lý nhiệt và keo trong quá trình sản xuất thường không thuộc phạm vi. Tuy vậy nên giữ giấy tờ chứng minh loại vật liệu để giải thích khi được hỏi.