Xuất khẩu sang EU là bán vào một thị trường chung của 27 nước thành viên: hàng đã thông quan hợp lệ ở một nước thì lưu thông được trong cả khối, nhưng người mua, khẩu vị và kênh phân phối ở mỗi nước vẫn khác nhau. Doanh nghiệp nhỏ thường vào EU qua một nhà nhập khẩu hoặc nhà phân phối ở một nước, người đó chịu trách nhiệm đưa hàng ra thị trường đúng quy định chung của EU.
Hiệp định EVFTA có hiệu lực từ tháng 8/2020 giúp phần lớn dòng thuế dần về không cho hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ; phần ưu đãi và quy tắc xuất xứ được bàn ở danh mục xuất xứ và FTA. Bài này tập trung vào cách thị trường vận hành và những thay đổi về bền vững mà người mua châu Âu đang hỏi ngày càng nhiều.
Một thị trường, nhiều người mua
Luật áp cho hàng hoá — an toàn thực phẩm, an toàn sản phẩm, hoá chất, nhãn — phần lớn được hài hoà ở cấp EU. Nhờ vậy, khi đáp ứng được quy định chung, bạn không phải làm lại hồ sơ cho từng nước. Tuy nhiên, ngôn ngữ trên nhãn phải theo nước bán, một số quy định quốc gia vẫn còn, và tập quán mua bán khác nhau rõ rệt.
Người mua ở Bắc Âu và Tây Âu thường quan tâm nhiều tới chứng nhận bền vững, điều kiện lao động và bao bì ít nhựa. Người mua ở Nam Âu có thể chú trọng giá và mối quan hệ cá nhân hơn. Một số nước có cảng lớn và mạng lưới nhà nhập khẩu chuyên làm cửa ngõ cho cả khối; hàng nhập vào đó rồi mới phân phối đi nơi khác. Với doanh nghiệp nhỏ, chọn một nước làm cửa và một nhà nhập khẩu có mạng phân phối rộng thường thực tế hơn cố gắng bán cho nhiều nước cùng lúc. Khi nghiên cứu, bạn nhìn số liệu nhập theo từng nước thành viên chứ không gộp cả EU, vì kim ngạch gộp che mất sự khác biệt này. Cũng cần nhớ rằng số liệu nhập của một nước có cảng cửa ngõ thường bị thổi lên bởi hàng chỉ đi qua đó rồi chuyển tiếp; con số tiêu dùng thật nằm ở các nước phía sau. Khi gặp nhà nhập khẩu, hỏi thẳng họ bán bao nhiêu phần ở nước sở tại và bao nhiêu phần chuyển đi nơi khác, câu trả lời giúp bạn hiểu mình đang thật sự bán cho người tiêu dùng nào.
Ai chịu trách nhiệm khi hàng vào EU
Nhà nhập khẩu là người đưa hàng ra thị trường. Với thực phẩm, nhà nhập khẩu chịu trách nhiệm hàng đáp ứng luật thực phẩm của EU; với nhiều hàng tiêu dùng, họ phải bảo đảm hàng an toàn và có hồ sơ kỹ thuật. Vì vậy họ chuyển yêu cầu ngược lại cho bạn.
Đầu mối có trụ sở trong EU cho hàng tiêu dùng. Quy định an toàn sản phẩm chung (GPSR) áp dụng từ cuối năm 2024 yêu cầu nhiều sản phẩm tiêu dùng không phải thực phẩm khi bán vào EU phải có một chủ thể kinh tế có trụ sở trong EU chịu trách nhiệm. Khi bán qua nhà nhập khẩu, thường chính họ đảm nhận vai trò này; khi bán online trực tiếp, bạn phải tự tìm đầu mối.
Kiểm tra ở cửa vào và cảnh báo nhanh. EU vận hành hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF). Một lô hàng vi phạm có thể bị thông báo trên toàn hệ thống, kéo theo kiểm tra tăng cường với hàng cùng loại từ cùng nước. Một doanh nghiệp vi phạm có thể làm khó cả ngành hàng.
Cơ quan quốc gia thực thi. Luật chung nhưng người kiểm tra là cơ quan của từng nước thành viên. Mức độ kiểm tra thực tế có thể khác nhau giữa các cửa khẩu.
Các yêu cầu bền vững người mua châu Âu đang hỏi
Đây là vùng thay đổi nhanh nhất. Bảng dưới chỉ nêu tên và nguyên lý; mốc áp dụng của nhiều quy định đã được điều chỉnh, bạn kiểm văn bản hiện hành trên trang chính thức của EU.
| Quy định hoặc xu hướng | Nội dung nguyên lý | Nhóm hàng chịu ảnh hưởng rõ |
|---|---|---|
| Quy định chống phá rừng (EUDR) | Chứng minh hàng không gắn với đất bị phá rừng sau một mốc thời gian, kèm định vị vùng sản xuất | Cà phê, ca cao, cao su, gỗ, đậu nành, dầu cọ, gia súc và sản phẩm từ chúng |
| Trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng của doanh nghiệp lớn | Doanh nghiệp lớn ở EU phải rà soát rủi ro nhân quyền, môi trường trong chuỗi cung ứng | Mọi nhà cung cấp cho doanh nghiệp thuộc diện áp dụng |
| Bao bì và rác thải bao bì | Giảm bao bì, tăng khả năng tái chế, hạn chế một số loại nhựa | Hàng đóng gói bán lẻ |
| Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) | Khai báo phát thải gắn trong một số hàng công nghiệp nặng | Thép, nhôm, xi măng, phân bón; ít liên quan hàng của doanh nghiệp nhỏ |
| Yêu cầu riêng của nhà bán lẻ | Chứng nhận xã hội, môi trường do chuỗi đặt thêm | Dệt may, thực phẩm, đồ gỗ, thủ công |
Điều quan trọng với doanh nghiệp nhỏ: ngay cả khi bạn không trực tiếp thuộc phạm vi áp dụng, người mua thuộc phạm vi sẽ chuyển câu hỏi về bạn. Chuẩn bị dữ liệu nguồn nguyên liệu và điều kiện lao động sớm sẽ đỡ hơn chạy theo khi có đơn.
Chọn nước làm cửa vào
Doanh nghiệp nhỏ thường cân nhắc ba yếu tố khi chọn nước đầu tiên trong EU. Một là quy mô nhập khẩu mặt hàng của mình ở nước đó và nhà cung cấp hiện tại là ai. Hai là cộng đồng và kênh phân phối có sẵn: ở một số nước có cộng đồng người Việt đông, cửa hàng thực phẩm châu Á là kênh thử nghiệm dễ hơn. Ba là ngôn ngữ và khả năng giao tiếp: tiếng Anh dùng được rộng rãi trong thương mại, nhưng tài liệu cho người tiêu dùng phải theo ngôn ngữ nước bán.
Một sai lầm hay gặp là coi việc có nhà nhập khẩu ở nước A đồng nghĩa với bán được khắp EU. Thực tế, nhà nhập khẩu thường có mạng phân phối ở một vài nước gần nhau. Nếu muốn mở rộng, bạn cần hiểu họ đang bán đi đâu và có muốn bạn tìm thêm đối tác ở nước khác hay không — nhiều hợp đồng phân phối có điều khoản độc quyền theo vùng. Đọc kỹ điều khoản này trước khi ký, đặc biệt là phạm vi lãnh thổ và thời hạn, để không tự khoá mình vào một đối tác chỉ bán được ở một góc thị trường. Độc quyền có thời hạn ngắn, gắn với mức mua tối thiểu, là cách dung hoà hay được dùng.
Chuẩn bị trước khi chào hàng tới người mua châu Âu
Người mua châu Âu thường làm việc theo quy trình, câu hỏi gửi bằng biểu mẫu. Chuẩn bị theo thứ tự này giúp bạn trả lời được ngay từ vòng đầu.
- Xác định hàng thuộc khung quy định nào của EU: thực phẩm, tiếp xúc thực phẩm, đồ chơi, dệt may, hoá chất, mỹ phẩm.
- Tra giới hạn dư lượng, chất cấm, yêu cầu thử nghiệm áp dụng cho mặt hàng trên cơ sở dữ liệu chính thức của EU.
- Chuẩn bị hồ sơ sản phẩm bằng tiếng Anh: thông số, thành phần, quy trình, hạn dùng, điều kiện bảo quản.
- Gom dữ liệu truy xuất: nguyên liệu từ đâu, có định vị vùng sản xuất không nếu hàng thuộc nhóm chịu quy định chống phá rừng.
- Rà soát điều kiện lao động và môi trường ở xưởng theo bộ câu hỏi thường gặp của người mua.
- Kiểm hàng có đáp ứng quy tắc xuất xứ EVFTA không, để người mua biết có hưởng ưu đãi.
- Chuẩn bị mẫu kèm phiếu kiểm nghiệm gần nhất.
Không phải người mua nào cũng đòi đủ bảy mục, nhưng có sẵn giúp bạn qua vòng sàng lọc nhanh hơn những nhà cung cấp khác.
Nhịp làm việc với người mua châu Âu: chậm lúc đầu, đều về sau
Người mua châu Âu, nhất là nhà nhập khẩu chuyên ngành, hiếm khi chốt đơn sau một lần gặp. Một chu trình thường gặp là gặp ở hội chợ hoặc qua thư, gửi mẫu, nhận góp ý, sửa mẫu, gửi lại, rồi mới có đơn thử. Toàn bộ quá trình có thể kéo dài hơn nửa năm. Nhiều nhà nhập khẩu có lịch chọn hàng theo mùa: hàng cho mùa xuân hè được chọn từ mùa thu năm trước, hàng cho mùa lễ cuối năm chọn từ đầu năm. Biết lịch này giúp bạn không gửi mẫu đúng lúc họ vừa chốt xong danh mục.
Ngược lại với giai đoạn đầu chậm, khi đã được chọn, người mua châu Âu thường có kế hoạch đặt hàng theo quý hoặc theo năm, ít đổi nhà cung cấp chỉ vì chênh lệch giá nhỏ. Họ đánh giá cao nhà cung cấp báo trước khi có vấn đề, như nguyên liệu khan hay lịch tàu trễ, hơn là nhà cung cấp im lặng rồi giao muộn. Thư từ nên rõ ràng, có số liệu, trả lời đúng câu được hỏi; một bảng tiến độ gửi định kỳ khi đang sản xuất đơn hàng là việc nhỏ nhưng tạo lòng tin. Với doanh nghiệp nhỏ, sự ổn định này đáng giá hơn một đơn lớn bất chợt, vì cho phép lên kế hoạch nguyên liệu và nhân công cả năm.
Những điều người mới hay hiểu sai về EU
Hiểu sai thứ nhất: EVFTA làm hàng Việt tự động rẻ hơn. Ưu đãi thuế chỉ có khi hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ và có chứng từ hợp lệ; còn rào kỹ thuật vẫn giữ nguyên. Hiểu sai thứ hai: có chứng nhận quốc tế là bán được. Chứng nhận giúp qua vòng sàng lọc, nhưng người mua vẫn so giá, so khả năng cung ứng và so với nhà cung cấp hiện tại của họ.
Hiểu sai thứ ba: quy định bền vững chỉ là chuyện của doanh nghiệp lớn. Đúng là nhiều quy định chỉ áp trực tiếp cho doanh nghiệp lớn ở EU, nhưng họ phải thu dữ liệu từ nhà cung cấp, nên câu hỏi sẽ đến tận xưởng của bạn. Hiểu sai thứ tư: một lần bị cảnh báo chỉ ảnh hưởng một lô. Thực tế, cảnh báo có thể dẫn tới kiểm tra tăng cường kéo dài với cả nhóm hàng. Hiểu sai thứ năm: người mua châu Âu chậm. Họ có thể mất nhiều tháng để chọn nhà cung cấp, nhưng khi đã chọn thì thường làm việc lâu dài và có kế hoạch đặt hàng rõ ràng — đó là lợi thế cho doanh nghiệp nhỏ cần sự ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Bán vào một nước EU có được bán sang nước khác không?
Hàng đã thông quan hợp lệ và đáp ứng quy định chung của EU thì lưu thông được trong thị trường chung. Tuy vậy, nhãn phải theo ngôn ngữ nước bán, và hợp đồng với nhà phân phối có thể giới hạn lãnh thổ, nên cần kiểm cả hai.
Quy định chống phá rừng của EU áp dụng từ khi nào?
Lịch áp dụng đã được EU điều chỉnh lùi, với mốc khác nhau theo quy mô doanh nghiệp. Do mốc có thể tiếp tục thay đổi, bạn kiểm văn bản hiện hành trên trang chính thức của EU và hỏi người mua họ đang chuẩn bị theo mốc nào.
Doanh nghiệp nhỏ có cần chứng nhận bền vững không?
Luật EU không bắt mọi nhà cung cấp phải có chứng nhận bền vững, nhưng nhiều người mua đặt yêu cầu này trong chính sách mua hàng. Hỏi người mua cụ thể họ chấp nhận chứng nhận nào trước khi chi tiền làm.
Hệ thống RASFF ảnh hưởng gì tới doanh nghiệp?
Khi lô hàng bị thông báo vi phạm, thông tin được chia sẻ giữa các nước thành viên. Hàng cùng loại từ cùng nước có thể bị kiểm tra chặt hơn, và người mua sẽ hỏi kỹ hơn về kiểm soát của bạn.
Thương mại với Anh có giống EU không?
Không. Anh đã rời EU và có hiệp định riêng với Việt Nam là UKVFTA, với quy định nhập khẩu riêng. Nhiều yêu cầu tương tự EU nhưng có khác biệt, cần kiểm riêng theo quy định của Anh.