Doanh nghiệp nhỏ hoàn toàn có thể tự nghiên cứu thị trường xuất khẩu bằng dữ liệu công khai: tra mã HS của hàng mình, xem nước nào nhập nhiều và tăng đều, ai đang bán cho họ với giá nhập bình quân bao nhiêu, rồi kiểm rào cản và thuế bằng các công cụ tra cứu miễn phí. Bước cuối là hỏi thương vụ Việt Nam ở nước đó hoặc hiệp hội ngành để kiểm những gì con số không nói.
Phần lớn công cụ được nhắc dưới đây là dữ liệu của các tổ chức quốc tế và cơ quan nhà nước, cho đăng ký miễn phí hoặc tra trực tiếp. Giao diện, điều kiện truy cập và độ trễ dữ liệu có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn kiểm lại trên trang chính thức khi dùng.
Bắt đầu từ mã HS, không bắt đầu từ tên nước
Mọi cơ sở dữ liệu thương mại đều xếp hàng hoá theo Hệ thống hài hoà (HS). Sáu chữ số đầu của mã HS giống nhau ở hầu hết các nước, các chữ số sau do từng nước tự chia nhỏ. Vì vậy, khi so sánh giữa nhiều nước, bạn làm việc ở cấp sáu số; khi đi sâu vào một nước, bạn mới xem tới tám hay mười số theo biểu thuế của nước đó.
Bước đầu tiên là xác định đúng mã sáu số cho mặt hàng của mình. Cùng là "bánh tráng", nếu khai theo nhóm sản phẩm từ ngũ cốc thì số liệu kéo theo hàng trăm thứ khác như bánh quy, mì. Cùng là "giỏ mây", có mã cho sản phẩm tết bện từ vật liệu thực vật và có mã cho đồ nội thất từ mây. Chọn sai mã thì mọi phân tích sau đó đều lệch. Cách chắc nhất là xem tờ khai xuất khẩu cũ (nếu đã từng bán qua công ty thương mại), hỏi đại lý hải quan, hoặc dùng thủ tục xác định trước mã số với cơ quan hải quan khi hàng phức tạp. Ghi rõ cả những mã "hàng xóm" để biết số liệu của mình có bị trộn với hàng khác không.
Những gì Trade Map và các công cụ cùng loại cho bạn xem
Ai nhập nhiều và ai đang tăng. Trade Map của Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC) tổng hợp số liệu xuất nhập khẩu theo mã HS của rất nhiều nước qua nhiều năm. Bạn xem được danh sách nước nhập khẩu một mã hàng, giá trị, khối lượng, mức tăng trưởng. Một nước nhập vừa phải nhưng tăng đều nhiều năm đôi khi đáng chú ý hơn nước nhập lớn mà đứng yên.
Ai đang bán cho họ. Với từng nước nhập, công cụ cho thấy nhà cung cấp chính là những nước nào và thị phần ra sao. Nếu Việt Nam đã có thị phần đáng kể, người mua ở đó quen hàng Việt; nếu gần như bằng không, cần tìm hiểu vì sao — có thể do rào cản, cũng có thể là cơ hội chưa ai khai thác.
Giá nhập bình quân. Lấy giá trị chia khối lượng ra được đơn giá bình quân theo từng nước cung cấp. Con số này cho biết thị trường đang mua ở phân khúc nào và hàng của nước nào được trả giá cao hơn.
Thuế và rào cản. Market Access Map, cũng của ITC, cho xem thuế nhập khẩu áp dụng, ưu đãi theo hiệp định và một số biện pháp phi thuế. Đây là điểm khởi đầu; trước khi báo giá vẫn phải kiểm lại biểu thuế chính thức của nước nhập.
Dữ liệu gốc của Liên Hợp Quốc. Cơ sở dữ liệu UN Comtrade là nguồn mà nhiều công cụ khác dựa vào. Giao diện kém thân thiện hơn nhưng hữu ích khi bạn cần tải số liệu thô để tự xử lý.
Đọc số liệu: những bẫy hay gặp
Số liệu thương mại có nhiều chỗ dễ hiểu sai. Bảng dưới gom các bẫy phổ biến và cách kiểm lại.
| Bẫy | Vì sao xảy ra | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Số xuất của Việt Nam khác số nhập của nước bạn | Hai bên ghi giá theo điều kiện khác nhau, thời điểm ghi nhận khác, hàng đi qua nước trung gian | So cả hai chiều, xem xu hướng hơn là con số tuyệt đối |
| Nước nhập lớn nhưng thật ra là trạm trung chuyển | Một số cảng lớn nhập rồi tái xuất sang nước khác | Xem thêm số liệu tái xuất của nước đó |
| Mã sáu số trộn nhiều loại hàng | Nhóm mã rộng, gồm cả hàng không cùng phân khúc | Đi xuống mã chi tiết của nước nhập nếu có |
| Giá bình quân bị kéo lệch | Vài lô rất lớn hoặc rất đắt chi phối | Xem nhiều năm, so giữa nhiều nước cung cấp |
| Số năm gần nhất chưa đầy đủ | Nhiều nước báo cáo trễ | Đối chiếu năm liền trước, ghi chú độ trễ |
| Tăng trưởng đột biến một năm | Thay đổi cách phân loại mã, sự kiện bất thường | Kiểm thay đổi phiên bản HS và tin tức ngành năm đó |
Nguyên tắc chung: dùng số liệu để đặt câu hỏi, không dùng để kết luận. Một con số bất thường là lý do gọi điện hỏi người trong ngành, không phải lý do đổ tiền đi hội chợ.
Quy trình nghiên cứu một thị trường trong khoảng hai tuần
Với một mặt hàng và ba bốn thị trường ứng viên, bạn có thể làm theo nhịp sau. Không cần phần mềm đắt tiền, một bảng tính là đủ.
- Ngày 1–2: chốt mã HS sáu số và các mã chi tiết ở nước nhập; ghi các mã liền kề dễ bị lẫn.
- Ngày 3–4: lấy danh sách mười nước nhập lớn nhất và mười nước tăng nhanh nhất trong năm năm; gạch những nước đã biết là chưa mở cửa cho hàng của bạn.
- Ngày 5–6: với mỗi nước còn lại, xem nhà cung cấp chính, thị phần của Việt Nam, giá nhập bình quân theo từng nước cung cấp.
- Ngày 7–8: tra thuế áp dụng, ưu đãi theo hiệp định, các biện pháp kỹ thuật được ghi nhận; đánh dấu chỗ nào cần hỏi thêm.
- Ngày 9–10: đọc báo cáo thị trường do cơ quan xúc tiến thương mại, thương vụ hoặc hiệp hội ngành công bố; ghi lại các kênh phân phối và tên nhóm người mua chính.
- Ngày 11–12: viết thư hỏi thương vụ Việt Nam tại một hai nước đứng đầu danh sách, câu hỏi cụ thể, kèm mã HS và mô tả sản phẩm.
- Ngày 13–14: tổng hợp vào bảng chấm điểm, viết nửa trang kết luận gồm điều đã chắc, điều còn đoán, việc tiếp theo.
Kết quả hai tuần không phải một báo cáo dày, mà là một danh sách ngắn thị trường đáng thử và các câu hỏi còn mở. Phần tìm người mua cụ thể thuộc danh mục tìm khách hàng của trang.
Một ví dụ đọc số từ đầu tới cuối (ví dụ giả định)
Đặt bài toán. Ví dụ giả định: một cơ sở làm hạt điều rang muối đóng túi muốn chọn thị trường đầu tiên. Mã sáu số được xác định là nhóm hạt điều đã chế biến, tách khỏi mã hạt điều nhân thô mà các nhà máy lớn xuất đi. Việc tách mã này đã loại được phần lớn kim ngạch không liên quan tới sản phẩm đóng gói bán lẻ.
Đọc danh sách nước nhập. Giả sử bảng cho thấy ba nước nhập lớn, trong đó một nước đứng đầu nhưng mức tăng gần như bằng không suốt năm năm, còn một nước nhỏ hơn tăng đều mỗi năm. Nước thứ hai được ưu tiên xem kỹ, vì nhu cầu đang mở rộng thường dễ chen chân hơn nhu cầu đã ổn định với nhà cung cấp quen.
Đọc nhà cung cấp và giá. Giả sử ở nước tăng trưởng, Việt Nam đã chiếm một phần đáng kể nhưng đơn giá bình quân của hàng Việt thấp hơn hàng của một nước cạnh tranh. Điều này gợi ý hai khả năng: hàng Việt đang bán chủ yếu dạng xá, hoặc chưa có thương hiệu bán lẻ. Đây là câu hỏi đem đi hỏi nhà nhập khẩu, không phải kết luận.
Chốt việc tiếp theo. Từ ba bước trên, cơ sở ghi ra: kiểm quy định nhãn bán lẻ của nước đó, hỏi thương vụ về kênh phân phối hạt đóng túi, tìm hai nhà nhập khẩu đang bán hàng Việt để gửi mẫu. Toàn bộ ví dụ này dùng số giả định để minh hoạ cách nghĩ, không phản ánh số liệu thật của bất kỳ nước nào.
Hỏi thương vụ Việt Nam ở nước ngoài thế nào cho được việc
Bộ Công Thương có hệ thống thương vụ, chi nhánh thương vụ đặt ở nhiều nước. Một trong những việc của họ là hỗ trợ doanh nghiệp Việt tìm hiểu thị trường sở tại. Thông tin liên hệ được công bố trên các cổng thông tin chính thức của Bộ Công Thương; bạn tra ở đó thay vì dùng địa chỉ trôi nổi.
Thư hỏi hiệu quả là thư ngắn, có đủ dữ kiện để người đọc trả lời ngay: tên doanh nghiệp, mặt hàng, mã HS, quy cách, năng lực cung ứng ước tính, chứng nhận đã có, và hai ba câu hỏi rõ ràng. Ví dụ: hàng này có cần đăng ký trước với cơ quan nào của nước sở tại không; người mua chính là nhà nhập khẩu, nhà phân phối hay chuỗi bán lẻ; có hội chợ chuyên ngành nào phù hợp trong năm tới. Tránh hỏi kiểu "thị trường này có tiềm năng không", vì câu trả lời sẽ chung chung. Đừng kỳ vọng thương vụ làm thay phần nghiên cứu hay tìm sẵn người mua cho bạn; họ phục vụ nhiều doanh nghiệp, câu hỏi càng gọn càng dễ được trả lời.
Những thứ dữ liệu công khai không nói
Số liệu thương mại chỉ cho thấy hàng đã đi, không cho thấy vì sao người mua chọn nhà cung cấp này mà không chọn nhà cung cấp kia. Nó không nói gì về yêu cầu tiêu chuẩn riêng của chuỗi bán lẻ, độ trung thành với nhà cung cấp hiện tại, thói quen thanh toán, hay khẩu vị thay đổi theo thế hệ. Những điều này chỉ có được khi nói chuyện với người trong ngành: nhà nhập khẩu, người đi hội chợ, doanh nghiệp Việt đã bán sang đó, chuyên viên hiệp hội.
Dữ liệu công khai cũng thường trễ một hai năm. Một thị trường vừa siết kiểm tra dư lượng hay vừa mở điều tra phòng vệ thương mại sẽ chưa hiện lên trong số liệu năm ngoái. Vì thế, trước khi chốt, hãy dành thêm thời gian đọc tin cảnh báo từ cơ quan quản lý của Việt Nam về các thay đổi quy định ở nước nhập, và hỏi một doanh nghiệp đi trước. Kết hợp ba nguồn — số liệu, văn bản chính thức, người trong nghề — là cách để không mất tiền vì một bảng tính đẹp nhưng sai bối cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Trade Map có mất phí không?
Theo chính sách được ITC công bố, người dùng ở nhiều nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, được đăng ký dùng miễn phí. Chính sách truy cập có thể thay đổi, bạn kiểm điều kiện trên trang chính thức của ITC khi đăng ký.
Mã HS của Việt Nam và của nước nhập có giống nhau không?
Sáu chữ số đầu giống nhau theo Hệ thống hài hoà quốc tế, phần chi tiết phía sau do mỗi nước tự quy định. Khi tính thuế ở nước nhập, người mua dùng mã chi tiết của nước họ, nên hai bên cần thống nhất mô tả hàng để không lệch mã.
Giá nhập bình quân có dùng để báo giá được không?
Chỉ nên dùng để định vị phân khúc. Giá bình quân gộp nhiều quy cách, điều kiện giao hàng và chất lượng khác nhau. Báo giá thật phải dựa trên giá thành của bạn, điều kiện giao hàng thoả thuận và phản hồi của người mua cụ thể.
Có nên thuê công ty nghiên cứu thị trường không?
Khi bạn đã thu hẹp còn một hai thị trường và cần thông tin sâu như phỏng vấn nhà phân phối, khảo sát giá kệ, thuê nghiên cứu có thể đáng. Ở bước sàng lọc ban đầu, dữ liệu công khai và vài cuộc hỏi chuyện thường đủ.
Thương vụ có giới thiệu người mua cụ thể không?
Tuỳ nơi và tuỳ thời điểm, thương vụ có thể chia sẻ thông tin hội chợ, danh sách hiệp hội, đôi khi kết nối giao thương. Họ không bảo đảm đơn hàng và không chịu trách nhiệm về đối tác; bạn vẫn phải tự thẩm tra người mua trước khi giao dịch.
Số liệu xuất khẩu trong nước tra ở đâu?
Cơ quan hải quan thuộc Bộ Tài chính (trước đây là Tổng cục Hải quan) công bố số liệu thống kê xuất nhập khẩu định kỳ theo nhóm hàng và thị trường. Mức chi tiết công khai có hạn, nên thường dùng kèm số liệu nước nhập.