CMT, FOB và ODM là ba mức tham gia của xưởng may vào đơn hàng xuất khẩu. Với CMT, người mua cấp vải và phụ liệu, xưởng chỉ cắt, may, hoàn thiện và nhận tiền công. Với FOB, xưởng tự mua nguyên phụ liệu theo yêu cầu người mua, sản xuất và giao hàng lên tàu ở cảng đi, nên cần vốn và chịu rủi ro nguyên liệu. Với ODM, xưởng còn tự thiết kế mẫu để người mua chọn rồi gắn thương hiệu của họ.
Mỗi mức kéo theo một bộ yêu cầu khác nhau từ người mua: CMT chủ yếu là năng suất và chất lượng đường may; FOB thêm tìm nguồn vải, kiểm hoá chất, chứng minh xuất xứ nguyên liệu để người mua hưởng ưu đãi thuế; ODM thêm năng lực thiết kế và phát triển mẫu. Bài này giúp xưởng may vừa và nhỏ, cùng xưởng làm giày dép, đồ da quy mô nhỏ, biết mình đang ở đâu và cần chuẩn bị gì để đi lên.
So sánh ba phương thức: ai lo gì, ai chịu rủi ro gì
Tên gọi trong ngành đôi khi được dùng lỏng; khi đàm phán, luôn ghi rõ trong hợp đồng ai mua gì, ai chịu gì. Khung chung như sau:
| Phương thức | Xưởng lo | Người mua lo | Rủi ro chính của xưởng |
|---|---|---|---|
| CMT (cắt, may, hoàn thiện) | Nhân công, máy, cắt may, đóng gói | Vải, phụ liệu, mẫu, thiết kế, thường cả vận chuyển | Hao hụt vải vượt định mức, năng suất thấp hơn dự tính |
| FOB | Mua nguyên phụ liệu, sản xuất, giao lên tàu ở cảng đi | Thiết kế, duyệt mẫu, vận chuyển quốc tế | Vốn ứ đọng, vải lỗi, giá nguyên liệu biến động, giao trễ |
| ODM | Thiết kế mẫu, phát triển, sản xuất như FOB | Chọn mẫu, gắn thương hiệu, phân phối | Chi phí phát triển mẫu không được đặt hàng, tranh chấp quyền mẫu |
| OBM (thương hiệu riêng) | Mọi khâu kể cả thương hiệu, bán hàng | Không có người mua đặt thương hiệu | Rủi ro thị trường toàn bộ |
Đi từ CMT lên FOB là bước nhảy lớn nhất vì cần vốn lưu động, quan hệ nhà cung cấp vải và năng lực kiểm nguyên liệu. Nhiều xưởng làm song song: phần lớn đơn CMT để giữ chuyền chạy, một phần nhỏ đơn FOB để học cách mua nguyên liệu.
Đơn CMT: tính đúng định mức và năng suất trước khi nhận giá
Giá gia công CMT tính trên mỗi sản phẩm, nên lời hay lỗ phụ thuộc vào việc bạn ước đúng thời gian may chuẩn của sản phẩm và năng suất thực của chuyền. Áo sơ mi nhiều chi tiết, túi, nẹp, cúc khác hẳn áo thun trơn. Nhiều xưởng mới nhận giá theo cảm tính, rồi phát hiện chuyền chỉ đạt một phần năng suất dự tính trong tuần đầu vì công nhân chưa quen mã hàng.
Ví dụ giả định: một mã áo có thời gian may chuẩn ước 20 phút một chiếc, chuyền 30 công nhân làm 8 giờ có tổng 14.400 phút. Nếu hiệu suất chuyền đạt 60 phần trăm, sản lượng là khoảng 430 chiếc mỗi ngày. Nếu bạn báo giá theo giả định hiệu suất 80 phần trăm, thời gian giao hàng và chi phí đều sai. Con số hiệu suất phải lấy từ lịch sử chuyền của chính bạn với mã hàng tương tự.
Định mức vải và phụ liệu do người mua cấp cũng là điểm tranh chấp. Hợp đồng nên ghi định mức tiêu hao, tỷ lệ hao hụt cho phép, cách xử lý vải lỗi phát hiện khi trải cắt, và vải thừa thuộc về ai. Kiểm vải ngay khi nhận, lập biên bản nếu thiếu hoặc lỗi, đừng để đến khi cắt xong mới báo.
Đơn FOB: nguyên liệu là phần khó nhất
Tìm nguồn vải đúng chỉ định. Người mua thường chỉ định thành phần sợi, trọng lượng vải, màu theo mã chuẩn, có khi chỉ định cả nhà cung cấp vải. Vải nội địa hay vải nhập ảnh hưởng thời gian giao và cả xuất xứ.
Kiểm vải trước khi cắt. Kiểm lỗi dệt, lệch màu giữa các cây vải, độ co sau giặt, độ bền màu. Vải co quá mức làm cả lô hàng sai cỡ sau khi người tiêu dùng giặt lần đầu, và đây là khiếu nại không sửa được.
Vốn lưu động. Bạn trả tiền vải, phụ liệu trước, thu tiền sau khi giao hàng. Đơn càng lớn, vốn bị giữ càng lâu. Phương thức thanh toán với người mua và với nhà cung cấp vải phải tính khớp nhau.
Phụ liệu nhỏ, rủi ro lớn. Cúc, khoá kéo, chỉ, nhãn dệt, mác giấy, túi nilon đều phải đúng chỉ định và đúng yêu cầu hoá chất. Một lô khoá kéo trễ hai tuần là cả đơn trễ hai tuần.
Tồn kho nguyên liệu thừa. Vải mua theo cuộn, phụ liệu mua theo số lượng tối thiểu của nhà cung cấp, nên đơn FOB nào cũng để lại một phần nguyên liệu thừa. Thoả thuận trước với người mua về dung sai số lượng giao và việc xử lý nguyên liệu dư, nếu không phần này âm thầm ăn vào lãi của cả đơn.
Duyệt mẫu nhiều vòng. Mẫu phát triển, mẫu cỡ, mẫu trước sản xuất, mẫu chụp ảnh, mỗi vòng có thời gian và chi phí. Ghi rõ ai trả phí mẫu và số vòng sửa trong báo giá.
Hoá chất trong vải và đồ da: phần người mua không thương lượng
Dệt nhuộm và thuộc da dùng nhiều hoá chất. Các thị trường lớn hạn chế một loạt chất: thuốc nhuộm azo có thể giải phóng amin thơm gây hại, formaldehyde, kim loại nặng, một số chất chống thấm chứa flo, phthalate trong in nhựa, crom hoá trị sáu trong da thuộc. Người mua thường yêu cầu:
- Cam kết tuân thủ danh sách hoá chất hạn chế của chính người mua, thường chặt hơn luật.
- Kết quả thử nghiệm sản phẩm ở phòng thử nghiệm được công nhận theo danh mục chất họ chỉ định.
- Nguyên liệu có chứng nhận sinh thái dệt may phổ biến nếu họ ưu tiên.
- Với đồ trẻ em: thêm yêu cầu an toàn như dây rút ở cổ áo, chi tiết nhỏ dễ bong, độ bền đường may.
- Với đồ da, giày dép: thử crom hoá trị sáu, chất chống mốc bị cấm, và các chất trong keo dán.
Xưởng CMT nhận vải từ người mua thì phần hoá chất của vải do người mua chịu, nhưng phụ liệu và hoá chất bạn dùng thêm, như chất tẩy vết bẩn, keo ép, mực in, vẫn là trách nhiệm của bạn. Giữ bảng dữ liệu an toàn của mọi hoá chất dùng trong xưởng.
Giày dép, túi xách, đồ da: những điểm khác với may mặc
Xưởng giày dép, túi xách quy mô nhỏ cũng nhận đơn theo kiểu gia công hoặc tự lo nguyên liệu như ngành may, nhưng bộ yêu cầu kỹ thuật khác. Sản phẩm có nhiều lớp vật liệu dán, ép, khâu với nhau: da hoặc giả da, lót, đế, keo, chỉ, khoá kim loại. Mỗi lớp có thể gây lỗi riêng, và lỗi thường chỉ lộ ra sau vài tuần dùng, khi hàng đã đến tay người tiêu dùng.
Người mua giày dép thường thử độ bám dính đế, độ bền gập của mũ giày, độ chống trơn trượt của đế với một số loại giày, độ bền màu của da khi cọ xát. Người mua túi xách thử độ bền quai, độ bền đường may ở điểm chịu lực, khoá kéo đóng mở nhiều lần, lớp phủ không bong khi gập. Mẫu đầu tiên nên gửi thử theo danh mục người mua chỉ định trước khi sản xuất đại trà.
Độ ẩm và mốc là rủi ro chung với hàng mây tre: giày, túi da đóng thùng khi còn ẩm, đi container nhiều tuần, đến nơi có thể mốc trắng. Chất chống mốc dùng trong túi hút ẩm phải nằm trong danh sách được phép ở nước nhập. Với da thuộc, người mua có thể hỏi nguồn da và cơ sở thuộc da, vì khâu thuộc là khâu dùng nhiều hoá chất nhất và có nguy cơ môi trường cao. Xưởng nhỏ mua da từ nhà cung cấp nên xin kết quả thử hoá chất theo lô da.
Xuất xứ nguyên liệu và ưu đãi thuế: vì sao người mua hỏi vải dệt ở đâu
Với hàng may mặc, ưu đãi thuế theo hiệp định thương mại tự do phụ thuộc vào quy tắc xuất xứ rất chặt. Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) nhìn chung áp quy tắc "từ sợi trở đi": sợi, vải và khâu may phải làm trong các nước thành viên. Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) nhìn chung áp quy tắc "từ vải trở đi", có cơ chế cộng gộp với vải của một số nước đã có hiệp định với EU. Đây là mô tả nguyên lý; quy tắc cụ thể cho từng mã hàng phải tra trong văn bản hiệp định và hướng dẫn hiện hành.
Hệ quả cho xưởng làm FOB: cùng một chiếc áo, may bằng vải nhập từ nước ngoài khối có thể không được hưởng ưu đãi, người mua phải chịu thuế cao hơn và sẽ ép giá bạn, hoặc yêu cầu bạn đổi nguồn vải. Người mua vì vậy hỏi rất kỹ vải, sợi đến từ đâu và đòi hồ sơ chứng minh.
Mỹ còn có luật cấm nhập hàng có liên quan đến lao động cưỡng bức, áp dụng cả với bông và sợi bông, kèm yêu cầu truy xuất chuỗi cung ứng. Người mua hàng đi Mỹ có thể đòi chứng từ đến tận nguồn bông. Không khai sai xuất xứ, không mượn chứng từ của lô khác: đó là gian lận xuất xứ và vi phạm pháp luật của cả hai nước. Phần chi tiết về chứng nhận xuất xứ nằm ở chuyên mục xuất xứ và FTA.
Đánh giá xưởng và kiểm hàng: chuẩn bị theo thứ tự
Người mua lớn hầu như luôn đánh giá xưởng trước đơn đầu và kiểm hàng trước khi xuất. Xưởng nhỏ chuẩn bị theo trình tự:
- Hồ sơ lao động: hợp đồng, bảng chấm công, bảng lương, đóng bảo hiểm theo quy định; không lao động dưới tuổi luật định.
- An toàn: lối thoát hiểm thông thoáng, phòng cháy chữa cháy, điện an toàn, bảo hộ ở khu cắt, khu là, khu hoá chất.
- Giờ làm thêm trong giới hạn luật, có ghi nhận và trả đúng.
- Khai báo trung thực mọi xưởng thầu phụ; thầu phụ không khai là lý do mất khách phổ biến.
- Hệ thống chất lượng: kiểm vải đầu vào, kiểm trên chuyền, kiểm cuối, dò kim loại nếu người mua yêu cầu.
- Biết mức chấp nhận lỗi trong kiểm hàng cuối của người mua để tự kiểm theo cùng cách.
Đánh giá xã hội có nhiều bộ tiêu chuẩn khác nhau; người mua sẽ nói họ dùng bộ nào. Đừng làm hai bộ sổ sách để đối phó đánh giá: người đánh giá có kinh nghiệm phỏng vấn công nhân riêng và đối chiếu, phát hiện là mất khách ngay.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng may vài chục máy có nhận được đơn xuất khẩu không?
Có thể, thường bắt đầu bằng làm gia công lại cho công ty may lớn hoặc nhận đơn CMT nhỏ từ nhà nhập khẩu. Người mua vẫn có thể đánh giá xưởng, nên chuẩn bị hồ sơ lao động và an toàn từ đầu.
Đơn FOB có nghĩa là giao hàng theo điều kiện FOB của Incoterms không?
Trong ngành may, FOB thường dùng để chỉ phương thức xưởng tự lo nguyên liệu, đồng thời giá hay được báo theo điều kiện giao hàng FOB. Hai nghĩa thường đi cùng nhau nhưng không phải luôn luôn, nên ghi rõ điều kiện giao hàng trong hợp đồng.
Làm ODM thì ai sở hữu mẫu thiết kế?
Tuỳ thoả thuận. Nếu không ghi rõ, rất dễ tranh chấp khi người mua mang mẫu của bạn sang xưởng khác sản xuất. Thoả thuận bằng văn bản về quyền với mẫu và phí phát triển trước khi gửi mẫu.
Có cần chứng nhận sinh thái dệt may mới bán được sang châu Âu không?
Luật châu Âu đặt giới hạn hoá chất bắt buộc, còn các chứng nhận sinh thái là lựa chọn của người mua. Nhiều nhà bán lẻ ưu tiên hoặc yêu cầu, nên hỏi trực tiếp người mua.
Giày dép, túi da có yêu cầu gì khác hàng may mặc?
Ngoài hoá chất của da thuộc và keo dán, người mua giày dép kiểm độ bền bám dính đế, độ bền gập, độ trơn trượt tuỳ loại. Hàng da cũng có thể bị hỏi nguồn da và quy tắc xuất xứ riêng.
Đơn hàng bị kiểm cuối không đạt thì xử lý thế nào?
Thường là tái chế, sửa và kiểm lại, chi phí kiểm lại có thể do xưởng chịu theo hợp đồng. Tìm nguyên nhân trên chuyền và sửa quy trình trước khi kiểm lại, tránh lặp lỗi ở lô sau.