Xuất khẩu gốm sứ cần qua hai lớp yêu cầu tách biệt: lớp an toàn, chủ yếu là phép thử thôi nhiễm chì và cadmium với mọi món có thể đựng thức ăn, đồ uống; và lớp chất lượng sử dụng, gồm chịu sốc nhiệt, dùng được với máy rửa bát, lò vi sóng, lò nướng nếu có ghi, men không rạn bong, kích thước và màu đồng đều. Thêm vào đó là đóng gói đủ chắc để tỷ lệ vỡ khi đến nơi nằm trong mức người mua chấp nhận.
Gốm sứ Việt có lợi thế ở men màu, dáng thủ công, giá cạnh tranh, và được nhiều nhà nhập khẩu đồ gia dụng, đồ trang trí tìm đến. Nhưng chỉ một kết quả thử chì không đạt có thể làm cả lô bát đĩa thành hàng không bán được. Bài này giải thích người mua kiểm gì và vì sao, viết cho xưởng gốm vừa và nhỏ đang làm hàng trong nước muốn nhận đơn xuất khẩu.
Vì sao chì và cadmium là câu hỏi đầu tiên
Men gốm, nhất là men màu đỏ, vàng, cam tươi và men có độ chảy cao, có thể dùng hợp chất chì hoặc cadmium. Khi men được nung đúng nhiệt độ, đúng thời gian, các kim loại này bị khoá chặt trong lớp thuỷ tinh. Khi nung thiếu nhiệt, công thức men không ổn định hoặc lớp trang trí trên men chưa được bao phủ tốt, kim loại có thể tan dần ra thức ăn, nhất là thức ăn có tính axit như giấm, nước trái cây, nước sốt cà chua.
Vì vậy các nước nhập không chỉ hỏi "men có chì không" mà đo lượng chì và cadmium thôi ra khi ngâm sản phẩm trong dung dịch axit theo phương pháp chuẩn. Liên minh châu Âu có văn bản riêng về vật dụng gốm tiếp xúc thực phẩm; Mỹ có hướng dẫn của cơ quan quản lý thực phẩm về chì trong đồ gốm; một số bang ở Mỹ còn có quy định cảnh báo hoá chất riêng. Mức giới hạn khác nhau theo loại sản phẩm (đĩa phẳng, bát sâu, cốc, đồ đựng cho trẻ em) và đang được xem xét siết lại ở một số nơi, nên luôn kiểm văn bản hiện hành.
Điểm quan trọng: người mua thường đòi kết quả thử của chính mẫu sản xuất, từ phòng thử nghiệm được công nhận, không chấp nhận giấy chứng nhận của nhà cung cấp men. Men an toàn mà nung sai vẫn có thể không đạt. Mỗi lần đổi công thức men, đổi lò hoặc đổi chế độ nung, nên thử lại.
Gốm trang trí và gốm tiếp xúc thực phẩm: hai nhóm, hai bộ yêu cầu
Ranh giới giữa hai nhóm không phải do bạn tự đặt mà do cách sản phẩm có thể được dùng. Một cái bát dù bán làm đồ trang trí vẫn có thể bị coi là đồ đựng thức ăn nếu dáng của nó gợi như vậy.
| Tiêu chí | Gốm tiếp xúc thực phẩm | Gốm trang trí |
|---|---|---|
| Ví dụ | Bát, đĩa, cốc, ấm, bình đựng nước | Bình hoa, tượng, chậu cây, đèn |
| Thôi nhiễm chì, cadmium | Bắt buộc thử theo quy định nước nhập | Thường không áp, nhưng người mua có thể đòi thử kim loại nặng |
| Ghi chú trên sản phẩm | Có thể ghi dùng được máy rửa bát, lò vi sóng nếu đã thử | Một số nước đòi ghi rõ không dùng đựng thức ăn |
| Chịu nhiệt và nước | Sốc nhiệt, máy rửa bát, lò vi sóng theo công bố | Chống thấm với chậu cây, bình hoa |
| Rủi ro hay gặp | Men màu tươi nung thiếu nhiệt | Rạn nứt do nung, thấm nước làm hỏng mặt bàn |
Nếu bạn bán đồ trang trí có dáng giống đồ đựng thức ăn, hãy hỏi người mua họ cần ghi chú gì trên sản phẩm, hoặc thử luôn thôi nhiễm cho chắc. Ghi "chỉ dùng trang trí" chỉ là lớp phòng vệ cuối, không thay được việc làm men an toàn.
Độ bền khi dùng: sốc nhiệt, máy rửa bát, lò vi sóng
Chịu sốc nhiệt. Đồ gốm chuyển đột ngột từ nóng sang lạnh có thể nứt. Phép thử thường là nung nóng sản phẩm rồi nhúng vào nước lạnh ở các mức chênh lệch nhiệt độ tăng dần, xem đến mức nào thì nứt. Cốc, ấm, đồ nướng đòi mức chịu sốc nhiệt cao hơn đĩa.
Máy rửa bát. Chất tẩy trong máy rửa bát và nước nóng lặp lại có thể làm men mờ, trang trí trên men phai. Người mua muốn ghi "dùng được máy rửa bát" sẽ đòi kết quả thử qua nhiều chu kỳ rửa.
Lò vi sóng. Trang trí có kim loại như viền vàng, viền bạc sẽ tạo tia lửa trong lò vi sóng. Xương gốm hút nước nhiều có thể nóng lên quá mức. Chỉ ghi dùng được lò vi sóng khi đã thử.
Độ hút nước của xương gốm. Gốm nung nhiệt độ thấp, xương xốp, hút nước nhiều thì dễ thấm, dễ mốc chân đế, dễ nứt khi đông lạnh. Sành sứ nung cao hút nước ít. Người mua đồ gia dụng thường hỏi độ hút nước để đánh giá độ bền.
Men rạn và bong men. Men rạn cố ý là một phong cách trang trí, nhưng với đồ đựng thức ăn, vết rạn giữ bẩn và có thể khiến người mua lo ngại. Bong men ở mép là lỗi chất lượng, không phải phong cách.
Kết quả thử chì không đạt: xử lý theo thứ tự nào
Gặp kết quả thôi nhiễm vượt mức ở mẫu thử không phải chuyện hiếm với xưởng mới làm hàng xuất. Điều quan trọng là không gửi hàng đi khi chưa xử lý, và tìm đúng nguyên nhân thay vì đổi phòng thử nghiệm để có kết quả đẹp hơn. Trình tự hợp lý:
- Dừng sản xuất màu men và dáng sản phẩm có kết quả không đạt cho đơn xuất khẩu; tách riêng hàng đã làm.
- Xác định nguồn: men nền, men màu, màu vẽ dưới men hay trên men, hay lớp trang trí in dán. Thử riêng từng phần nếu cần.
- Kiểm chế độ nung: nhiệt độ đỉnh, thời gian giữ nhiệt, vị trí trong lò. Men nung thiếu nhiệt là nguyên nhân thường gặp.
- Làm việc với nhà cung cấp men về công thức thay thế ít rủi ro hơn cho màu đó, hoặc chuyển trang trí ra phần không tiếp xúc thức ăn.
- Làm mẫu mới, thử lại ở phòng thử nghiệm được công nhận, chỉ sản xuất hàng loạt khi đạt với khoảng an toàn hợp lý.
- Ghi lại toàn bộ thay đổi trong hồ sơ sản phẩm để lần sau không lặp lại.
Báo trung thực với người mua nếu việc này làm chậm giao hàng. Giao đúng hẹn một lô có nguy cơ bị phát hiện ở nước nhập để lại hậu quả nặng hơn nhiều so với xin lùi lịch vài tuần.
Đồng đều trong một lô thủ công
Gốm làm tay, nung lò gas hay lò củi, mỗi mẻ mỗi khác một chút. Người mua thích nét thủ công nhưng vẫn cần một bộ bát đĩa bày trên kệ trông như cùng một bộ. Kích thước lệch làm đĩa không xếp chồng được, nắp không vừa thân; màu men lệch giữa các mẻ làm khách lẻ không muốn mua.
Cách thống nhất thường dùng là mẫu giới hạn: người mua và xưởng chọn ra mẫu màu đậm nhất và nhạt nhất được chấp nhận, mẫu có vết châm kim, bọt men tối đa còn chấp nhận. Mọi sản phẩm nằm trong khoảng đó là đạt. Cùng với đó là dung sai kích thước cho chiều cao, đường kính, độ phẳng đáy.
Ghi chép từng mẻ nung là thói quen đáng giá: nhiệt độ, thời gian, vị trí xếp trong lò, lô men, lô đất. Khi một mẻ cho màu khác thường, ghi chép giúp tìm nguyên nhân và lặp lại mẻ tốt. Xưởng nhỏ chưa có thiết bị đo nhiệt tự ghi thì tối thiểu phải có sổ ghi tay đầy đủ. Đây cũng là câu trả lời khi người mua hỏi "làm sao đảm bảo đơn sau giống đơn này".
Đóng gói chống vỡ: thử trước khi gửi cả container
Tỷ lệ vỡ là chi phí trực tiếp, và người mua thường ghi mức vỡ tối đa chấp nhận được trong hợp đồng. Trình tự đóng gói nên theo:
- Thiết kế cách chèn từng món: giấy, màng xốp, vách ngăn carton, khay định hình; món dễ vỡ không chạm nhau.
- Hộp trong và thùng ngoài đủ cứng để chịu xếp chồng nhiều lớp trong container và kho.
- Thử rơi thùng hàng theo phương pháp thử vận chuyển phổ biến (thả rơi ở các mặt, góc, cạnh) trước khi chốt cách đóng gói.
- Ghi trên thùng hướng đặt và cảnh báo dễ vỡ theo yêu cầu người mua.
- Xếp container có chèn lót, không để khoảng trống làm thùng xô lệch.
- Thống nhất với người mua cách xử lý hàng vỡ: chụp ảnh khi mở thùng, gửi bù ở lô sau hay trừ tiền.
Với bộ sản phẩm bán lẻ, nhiều người mua muốn hộp in sẵn để đưa thẳng lên kệ. Phần thiết kế hộp và nhãn là việc của khâu bao bì; ở khâu này chỉ cần chắc hộp chịu được đường xa.
Ví dụ giả định: một xưởng gửi lô đầu với tỷ lệ vỡ cao hơn mức hợp đồng cho phép vì xếp cốc đứng sát nhau không vách ngăn. Lô sau đổi sang khay định hình, chi phí đóng gói mỗi chiếc tăng nhẹ nhưng gần như hết vỡ, tổng chi phí giảm.
Chuẩn bị gì trước khi chào hàng gốm sứ ra nước ngoài
Gom các phần trên thành danh sách kiểm cho xưởng nhỏ:
- Tách danh mục: món nào đựng thức ăn, món nào trang trí, món nào lưng chừng.
- Gửi thử thôi nhiễm chì, cadmium cho các món đựng thức ăn, ưu tiên các màu men có nguy cơ, ở phòng thử nghiệm được công nhận.
- Thử chịu sốc nhiệt, độ hút nước, máy rửa bát, lò vi sóng cho những món muốn ghi các công dụng này.
- Làm mẫu giới hạn màu, lỗi; ghi dung sai kích thước.
- Ghi chép mẻ nung, lô men, lô đất để lặp lại được.
- Thiết kế và thử đóng gói trước lô đầu.
- Tính năng lực lò theo tuần để báo thời gian giao hàng thật, tính cả tỷ lệ hỏng khi nung.
Khi người mua hỏi, trả lời bằng kết quả thử và ghi chép, không bằng câu "men nhập khẩu, không có chì". Người mua quen thị trường đã nghe câu đó nhiều lần.
Một bước nữa nên làm sớm là hỏi người mua họ bán sản phẩm ở thị trường nào cụ thể. Cùng là Mỹ, hàng bán ở bang có quy định cảnh báo hoá chất riêng có thể cần thêm phép thử hoặc câu cảnh báo; cùng là châu Âu, nhà bán lẻ lớn có thể có danh sách hoá chất hạn chế chặt hơn luật. Biết trước giúp bạn thử một lần cho đủ, thay vì thử đi thử lại theo từng câu hỏi phát sinh.
Câu hỏi thường gặp
Gốm men không có chì có cần thử thôi nhiễm không?
Thường vẫn cần, vì người mua và nước nhập đòi kết quả đo trên sản phẩm, không dựa vào công bố của nhà cung cấp men. Men được quảng cáo không chì vẫn có thể chứa tạp chất hoặc có lớp trang trí khác chứa kim loại nặng.
Đồ gốm cho trẻ em có yêu cầu khác không?
Có. Đồ đựng thức ăn cho trẻ em thường có giới hạn chì chặt hơn và có thể chịu thêm quy định an toàn sản phẩm cho trẻ em. Kiểm quy định cụ thể của nước nhập trước khi làm nhóm hàng này.
Viền vàng trên bát đĩa có xuất khẩu được không?
Được, nhưng sản phẩm không dùng được trong lò vi sóng và thường không bền với máy rửa bát. Phải ghi rõ hạn chế này theo yêu cầu người mua và vẫn thử thôi nhiễm với phần tiếp xúc thức ăn.
Tỷ lệ vỡ bao nhiêu là chấp nhận được?
Không có mức chung; hai bên thoả thuận trong hợp đồng tuỳ loại hàng và cách đóng gói. Thử rơi thùng trước khi gửi và có quy trình chụp ảnh khi mở hàng giúp xử lý vỡ công bằng hơn.
Gốm đất nung làm chậu cây có cần kiểm dịch không?
Chậu mới, sạch, đã nung thường không bị coi là sản phẩm thực vật, nhưng chậu dính đất, rêu hoặc đóng trong vật liệu thực vật có thể bị kiểm. Pallet gỗ đi kèm phải theo tiêu chuẩn xử lý vật liệu đóng gói gỗ. Kiểm yêu cầu nước nhập.
Có nên tự làm phép thử chịu sốc nhiệt tại xưởng không?
Tự thử giúp sàng lọc nhanh khi phát triển mẫu, nhưng kết quả để chào hàng nên làm ở phòng thử nghiệm theo phương pháp chuẩn mà người mua chấp nhận, vì kết quả tự thử khó được tin.