Xuất khẩu đồ thủ công mỹ nghệ mây tre, cói, lục bình cần đáp ứng năm yêu cầu chính của người mua: hàng khô và không mốc khi đến nơi, đồng đều với mẫu duyệt trên cả nghìn sản phẩm, làm lại được cùng mẫu ở đơn sau, đáp ứng kiểm dịch thực vật và an toàn hoá chất của nước nhập, và xưởng chịu được đánh giá về điều kiện lao động. Đẹp và khéo tay là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ.
Hàng thủ công là nhóm doanh nghiệp nhỏ và hộ làng nghề có thể tham gia xuất khẩu nhiều nhất, vì người mua nước ngoài tìm chính sự khéo tay và nguyên liệu tự nhiên. Nhưng đây cũng là nhóm hay vỡ đơn nhất ở lô thứ hai, thứ ba, khi số lượng lớn lên và chất lượng trôi đi. Bài này nhìn từ phía người mua để bạn chuẩn bị đúng chỗ.
Mốc: lý do số một khiến hàng mây tre bị khiếu nại
Nguyên liệu thực vật như mây, tre, cói, lục bình, guột hút ẩm và là thức ăn của nấm mốc. Hàng sản xuất trong mùa mưa ẩm, đóng thùng khi chưa khô hẳn, rồi nằm trong container kín nhiều tuần đi qua vùng nóng ẩm, đến nơi mở ra là những đốm mốc trắng, xanh, đen. Mốc trên hàng trang trí, hàng đựng đồ là lý do khiếu nại phổ biến nhất của nhóm hàng này, và thường dẫn đến trả hàng hoặc giảm giá lớn.
Cách phòng có nhiều lớp: xử lý nguyên liệu trước khi đan (luộc, phơi, sấy theo đúng loại); sấy thành phẩm đến độ ẩm người mua yêu cầu và đo bằng máy đo độ ẩm, không đoán bằng tay; đóng gói khi hàng còn khô, có túi hút ẩm trong thùng, không bọc kín nilon khi hàng còn hơi ẩm; container sạch, khô, có thêm vật hút ẩm.
Một lưu ý về hoá chất chống mốc: Liên minh châu Âu đã cấm chất chống mốc dimethyl fumarate trong hàng tiêu dùng sau các vụ gây dị ứng da. Nhiều người mua còn có danh sách hoá chất hạn chế riêng. Muốn dùng bất kỳ chất xử lý nào, hãy hỏi người mua chất đó có được chấp nhận không và giữ bảng dữ liệu an toàn của sản phẩm xử lý đó.
Mẫu chuẩn và đồng đều: người mua mua cả nghìn chiếc giống nhau
Mẫu duyệt là luật. Khi người mua duyệt mẫu, họ chụp ảnh, đo kích thước, ghi màu, có khi giữ một chiếc. Lô hàng được so với mẫu này. Đan dày hơn, màu đậm hơn, kích thước lệch vài phân đều có thể bị coi là không đạt, dù trong mắt người làm thì "đẹp hơn".
Dung sai kích thước. Hàng thủ công không bao giờ giống tuyệt đối, nên hai bên phải thống nhất dung sai cho từng kích thước. Hàng để lồng vào nhau theo bộ, như bộ ba giỏ, đòi dung sai chặt hơn vì lệch là không lồng được.
Màu tự nhiên và màu nhuộm. Nguyên liệu tự nhiên mỗi đợt mỗi khác màu. Người mua thường chấp nhận một khoảng màu nếu được thống nhất trước bằng mẫu màu giới hạn. Hàng nhuộm cần thuốc nhuộm bền màu và nằm trong danh sách hoá chất được chấp nhận.
Sản xuất phân tán trong làng. Nhiều đơn được chia cho hàng chục hộ đan tại nhà. Mỗi hộ một tay nghề, một độ căng sợi. Cần người kiểm hàng đi vòng các hộ trong khi làm, không đợi gom về xưởng mới kiểm, vì lúc đó sửa đã muộn.
Kiểm trước khi đóng. Nhiều người mua thuê bên kiểm hàng độc lập lấy mẫu ngẫu nhiên theo tiêu chuẩn lấy mẫu trước khi xuất. Biết trước mức chấp nhận lỗi giúp bạn tự kiểm theo đúng cách đó.
Đơn lặp: thứ quyết định bạn có thành nhà cung cấp lâu dài hay không
Với người mua là chuỗi bán lẻ, một mẫu bán tốt sẽ được đặt lại nhiều mùa. Đơn thứ hai thường lớn hơn đơn đầu, thời gian giao lại có thể ngắn hơn. Đây là lúc nhiều xưởng nhỏ gặp vấn đề: nguyên liệu mùa này khác mùa trước, thợ giỏi đã đi làm việc khác, hộ đan mới chưa quen mẫu. Hàng giao lần hai kém hơn lần một là cách nhanh nhất để mất khách.
Muốn làm lại được, xưởng cần hồ sơ kỹ thuật cho từng mẫu: ảnh nhiều góc, kích thước, loại và cỡ nguyên liệu, khung sắt hay khung mây, kiểu đan, số vòng, cách hoàn thiện, khối lượng một chiếc, cách đóng gói. Giữ lại một chiếc mẫu đối chứng trong kho khô. Khi đơn quay lại, đưa đúng chiếc mẫu và hồ sơ này cho các hộ đan.
Tính năng lực trước khi nhận đơn. Ví dụ giả định: một xưởng có 40 hộ đan, mỗi hộ làm trung bình 3 giỏ cỡ vừa mỗi ngày khi không vướng mùa vụ. Một đơn 6.000 giỏ giao trong 30 ngày nghĩa là cần khoảng 50 ngày công của cả 40 hộ, tức là không kịp nếu không thêm hộ. Đếm thật như vậy giúp bạn đàm phán thời gian giao hàng, thay vì nhận rồi giao trễ.
Kiểm dịch và yêu cầu riêng với nguyên liệu thực vật
Hàng mây tre, cói, lục bình là sản phẩm từ thực vật nên một số nước nhập kiểm dịch, có nước rất chặt về côn trùng sống trong nguyên liệu. Những điểm nên biết:
- Một số nước, như Úc, có quy định an toàn sinh học chặt với đồ thủ công làm từ thực vật; có thể yêu cầu xử lý hoặc kiểm tra khi đến. Kiểm hướng dẫn của cơ quan an toàn sinh học nước nhập trước khi báo giá.
- Mọt tre là lỗi thường gặp: tre không xử lý đúng sẽ có mọt khoét lỗ và để lại bột mịn, người mua nhìn thấy là trả hàng và nước nhập có thể giữ lô hàng.
- Pallet và thùng gỗ dùng đóng hàng phải theo tiêu chuẩn xử lý vật liệu đóng gói bằng gỗ quốc tế, có dấu xử lý; phần này áp cho mọi loại hàng.
- Mỹ có luật về nguồn gốc hợp pháp của sản phẩm thực vật, đòi khai báo loài và nước khai thác cho một số sản phẩm gỗ và thực vật; hỏi người mua họ cần thông tin gì.
- Nguyên liệu phải có nguồn hợp pháp: mây khai thác trong rừng cần giấy tờ phù hợp; người mua có chính sách bền vững có thể hỏi kỹ phần này.
Hồ sơ nguồn nguyên liệu và xử lý nên giữ theo từng đơn, dù người mua chưa hỏi. Đến lúc nước nhập hỏi thì thường không còn thời gian dựng lại.
Đánh giá xưởng: người mua lớn nhìn những gì
Chuỗi bán lẻ ở châu Âu, Mỹ thường yêu cầu nhà cung cấp qua đánh giá trách nhiệm xã hội, do họ tự làm hoặc theo một bộ tiêu chuẩn đánh giá phổ biến. Với hàng làm tại nhà các hộ, phần này khó hơn xưởng tập trung:
| Nội dung đánh giá | Người mua muốn thấy gì | Điểm khó với làng nghề |
|---|---|---|
| Lao động trẻ em | Không sử dụng lao động dưới tuổi luật định | Trẻ trong nhà phụ việc đan; cần quy định và giải thích rõ với hộ |
| Giờ làm và tiền công | Có ghi nhận, trả đủ, đúng hạn | Trả theo sản phẩm, không ghi sổ |
| An toàn lao động | Lối thoát hiểm, thiết bị bảo hộ, hoá chất được quản lý | Khu nhuộm, sấy, phun sơn tự phát |
| Thầu phụ minh bạch | Biết hàng được làm ở đâu, bởi ai | Chia hàng cho hộ mà không có danh sách |
| Môi trường | Xử lý nước thải nhuộm, chất thải | Đổ nước nhuộm ra kênh mương |
Đừng che giấu việc chia hàng cho hộ đan tại nhà. Người mua có kinh nghiệm biết đó là cách làng nghề vận hành; điều họ không chấp nhận là thầu phụ không khai báo. Lập danh sách hộ, hợp đồng gia công đơn giản, sổ ghi nhận hàng và tiền công là bước đầu đủ để trả lời đánh giá một cách trung thực.
Hoàn thiện bề mặt, khung sắt và an toàn sản phẩm
Sơn, vecni, keo. Hàng phủ sơn hoặc vecni phải dùng sản phẩm không chứa kim loại nặng vượt mức cho phép ở nước nhập. Một số nước quản lý rất chặt hàm lượng chì trong lớp phủ, nhất là với đồ có thể đến tay trẻ em. Giữ bảng dữ liệu an toàn của từng loại sơn, keo và hỏi người mua họ có danh sách hoá chất hạn chế riêng không.
Khung sắt bên trong. Nhiều mẫu giỏ, đèn, ghế có khung sắt để giữ dáng. Sắt không xử lý chống gỉ sẽ gỉ trong container ẩm, vết gỉ lan ra sợi đan và làm hỏng cả chiếc. Sơn tĩnh điện hoặc xử lý chống gỉ khung trước khi đan là yêu cầu người mua hay ghi.
Gờ sắc và đầu sợi. Đầu nan tre, đầu sợi mây, đinh ghim chưa xử lý có thể làm xước tay người dùng. Người kiểm hàng thường vuốt tay dọc mép và tay cầm để tìm điểm sắc. Đây là lỗi rẻ để sửa ở xưởng, đắt để sửa khi đã đến kho người mua.
Đồ tiếp xúc thực phẩm. Giỏ bánh mì, khay đựng trái cây, hộp đựng đồ khô được xem là vật liệu tiếp xúc thực phẩm ở một số thị trường, có thể phải chứng minh lớp phủ an toàn cho thực phẩm. Nếu không đáp ứng, người mua sẽ bán hàng như đồ trang trí và đòi ghi rõ không dùng đựng thức ăn.
Đồ cho trẻ em. Nôi, đồ chơi, ghế trẻ em đan mây chịu quy định an toàn riêng nghiêm ngặt hơn nhiều so với đồ trang trí. Đừng nhận đơn nhóm này khi chưa tìm hiểu kỹ tiêu chuẩn an toàn áp dụng ở nước nhập.
Đóng gói, nén thể tích và giá xuất xưởng
Đồ mây tre cói thường nhẹ nhưng cồng kềnh, chi phí vận chuyển tính theo thể tích chiếm phần lớn trong giá nhập. Người mua vì vậy rất quan tâm có lồng được không, gấp được không, xếp được bao nhiêu chiếc một thùng, bao nhiêu thùng một container. Một thiết kế lồng bộ tốt có thể giảm đáng kể chi phí mỗi chiếc khi đến nơi, và đó là lợi thế cạnh tranh thật.
Thùng carton phải chịu được xếp chồng và độ ẩm trên đường biển. Hàng có khung sắt cần chống gỉ, hàng có tay cầm dễ gãy cần chèn lót. Thông tin trên thùng theo yêu cầu người mua, phần ký mã hiệu và nhãn thuộc khâu bao bì.
Khi báo giá, ghi rõ điều kiện giao hàng, số chiếc mỗi thùng, kích thước thùng, số lượng tối thiểu mỗi mẫu, thời gian làm mẫu và thời gian sản xuất. Đừng báo giá chỉ một con số cho một chiếc mà không có những thông tin này; người mua sẽ phải hỏi lại, và với họ đó là dấu hiệu nhà cung cấp chưa quen xuất khẩu.
Câu hỏi thường gặp
Hàng mây tre có cần giấy kiểm dịch thực vật không?
Tuỳ nước nhập và tuỳ mức chế biến của sản phẩm. Một số nước yêu cầu giấy kiểm dịch hoặc bằng chứng xử lý, số khác chỉ kiểm khi đến. Kiểm quy định nước nhập và hỏi cơ quan bảo vệ thực vật trước khi giao hàng.
Độ ẩm bao nhiêu thì hàng mây tre không bị mốc?
Không có con số chung cho mọi nguyên liệu; người mua thường ghi mức độ ẩm tối đa trong yêu cầu kỹ thuật. Đo bằng máy đo độ ẩm phù hợp với vật liệu, đo ở nhiều chiếc và nhiều điểm trước khi đóng thùng.
Hộ làng nghề có thể tự xuất khẩu mà không qua công ty không?
Hộ kinh doanh có thể tham gia xuất khẩu trong khuôn khổ pháp luật về quyền kinh doanh xuất nhập khẩu, nhưng với đơn lớn và người mua chuỗi bán lẻ, thường cần pháp nhân, năng lực gom hàng và đánh giá xưởng. Kiểm quy định hiện hành và cân nhắc đi cùng hợp tác xã hoặc công ty thương mại.
Người mua đòi đánh giá xưởng mà sản xuất phân tán ở nhiều hộ thì làm sao?
Khai báo trung thực mô hình sản xuất, lập danh sách hộ, hợp đồng gia công và sổ ghi nhận tiền công, quy định rõ không dùng lao động trẻ em. Nhiều người mua chấp nhận mô hình này nếu minh bạch và có kế hoạch cải thiện.
Làm sao giữ màu tự nhiên đồng đều giữa các đợt nguyên liệu?
Chọn và phân loại nguyên liệu theo màu trước khi chia cho hộ đan, thống nhất với người mua một khoảng màu chấp nhận bằng mẫu giới hạn, và ghi rõ đặc điểm này trong báo giá để tránh tranh cãi sau.
Có nên nhận đơn lớn đầu tiên khi chưa từng làm số lượng đó?
Chỉ nên nhận khi đã đếm được năng lực thật và có kế hoạch nguyên liệu, nhân lực, kiểm hàng. Đàm phán giao hàng theo đợt hoặc kéo dài thời gian thường an toàn hơn nhận một mốc rồi giao trễ.